اثرات حذف ارز ترجیحی بر زنجیره ارزش صنعت لبنیات
قطعا این روش اثراتی بر همه زنجیرههایی که در حلقه اول ارز ترجیحی دریافت میکردند خواهد داشت و زنجیره صنعت لبنی (تولید و واردات نهادههای دامی، دامداریهای شیری، صنایع فرآوردههای لبنی و توزیع، فروش و مصرفکنندگان) نیز از این قاعده مستثنی نخواهد بود.
در این نوشتار سعی خواهد شد کلیات اثرات این تحول در زنجیره صنعت بیان شود.
۱ - امید است با حذف ارز ترجیحی و به تبع آن حذف صفهای طولانی تخصیص ارز آن، واردات نهادههای دامی در یک فضای رقابتی شکل گرفته و با متعادل شدن عرضه و تقاضا قیمت واقعی نهادهها کشف و به دامداریها عرضه شود تا کمبود عرضه فشار مضاعفی به قیمتها تحمیل نکند.
۲ - تولید نهادههای دامی مشابه نهادههای وارداتی قاعدتا از توجیه اقتصادی با توجه به قیمتهای مشابه خارجی برخوردار خواهند بود و این خود میتواند به متعادل شدن قیمت نهادههای وارداتی هم کمک کند. نکته مهم در این ارتباط قیمتهای نسبی نهادههای دامی همگن است که برنامهریزی دقیقتری را از طرف وزارتخانه جهاد کشاورزی میطلبد که قیمتهای نسبی باعث حذف تولید بخش دیگری از نهادهها نشود. مثال مشخص قیمت گندم و جو است. قبلا هم این موضوع اتفاق افتاده است که قیمت جو بیشتر از قیمت گندم شده؛ این مساله باعث بروز مشکلاتی در تامین گندم شده بود.
۳ - افزایش قیمت تمامشده شیر خام تولیدی توسط دامداریهای شیری موضوع مهم دیگری است که به دلیل افزایش چند برابری قیمت نهادهها اجتنابناپذیر است. تعیین قیمت شیر خام در بازار که ناشی از دو عامل مهم قیمت تمام شده و تعادل در عرضه و تقاضا خواهد بود به شدت اهمیت دارد تا بتواند پایداری تولید دامداریها را تامین کند و به دلیل اینکه نسبت مستقیمی با قدرت خرید مردم و صادرات محصولات خواهد داشت میتواند رابطه عرضه و تقاضا را متعادل کند. در غیر این صورت این مساله میتواند تبعات جدی از جهت عدم تعادل در عرضه و تقاضا ایجاد کند و با عدم جذب مواجه شود. گرچه قیمت خرید تضمینی میتواند پشتوانهای قوی برای حل این مشکل باشد، ولی زیانهای ناشی از مابهالتفاوت خریدهای تضمینی دوباره به دولت تحمیل و مجددا از جیب مصرفکننده به صورت غیرمستقیم برداشته خواهد شد.
۴ - قیمت تمام شده محصولات لبنی نیز به دلیل افزایش قیمت شیر خام منطقا تغییر خواهد کرد. افزایش قیمت محصولات لبنی باعث کاهش سرانه مصرف خواهد شد. برای حل این مشکل و جلوگیری از کاهش مصرف سرانه باید دو راهکار مدنظر قرار گیرد:
الف - دولت با تخصیص یارانه منتقل شده از ابتدای زنجیره به مصرفکنندگان نهایی و به صورت اختصاصی به خرید لبنیات اقدام کند تا عملا مصرفکنندگان بتوانند با قیمتهای قبلی محصولات را خریداری و مصرف کنند. حفظ قدرت خرید مردم متناسب با تغییرات موضوع مهمی است که دولت باید مدنظر قرار دهد.
ب - شرکتهای لبنی باید با تغییر سبد محصولات تولیدی و متنوع کردن آنها از جهت نوع بستهبندی و قیمتها نسبت به حفظ و افزایش مصرف سرانه اقدام کنند.
۵ - با توجه به افزایش قیمت محصولات لبنی شبکه توزیع و فروش محصولات لبنی برای جلوگیری از کاهش فروش میتواند نسبت به کاهش حاشیه سود خود اقدام و بالاخص با کاهش ضایعات، نسبت به افزایش بهرهوری در جهت کاهش قیمت مصرف کننده کمک کند.
۶ - موضوع مهم دیگر صادرات محصولات لبنی است که باید قدرت رقابتپذیری خود را حفظ کنند. قطعا شرکتهای لبنی نسبت به تغییر بازارهای صادراتی و محصولات صادراتی برای امکان حفظ قدرت رقابت باید اقدام کنند. این موضوع بهخصوص در ارتباط با محصولات لبنی عمده از جمله شیر خشک و کره بسیار مهم و حیاتی است.
۷ – دو موضوع حیاتی دیگر برای ادامه فعالیت در طول زنجیره ارزش باید مدنظر قرار گیرد:
الف - نقدینگی مورد نیاز کل زنجیره به دلیل افزایش قیمت باید به درستی تامین شود. در این مورد میتوان با اختصاص اعتبار به مصرفکنندگان نهایی همزمان با خرید، این اعتبار به حلقه قبلی (شرکتهای توزیع محصولات لبنی) و به همین شکل به حلقههای قبلتر انتقال یابد تا از هدررفت منابع جلوگیری شود.
ب - افزایش بهرهوری در تمام حلقههای زنجیره ارزش در دستور کار واحدهای مربوطه قرار گیرد تا با کاهش قیمت تمام شده، ضمن حفظ قدرت رقابتپذیری هم در هر حلقه و در کل زنجیره، پایداری حلقهها نیز حفظ شود تا تولید و اشتغال توسعه پیدا کند.
۸ - شرایط جدید نیازمند هماهنگی کامل بین زنجیرههای ارزش صنعت است. لذا تشکیل خانه شیر از هر زمانی ضروریتر به نظر میرسد. تشکیل خانه شیر میتواند تضاد منافع بین زنجیرههای ارزش صنعت را به حداقل ممکن برساند و پایداری تولید را در طول زنجیره تضمین کند.
* رئیس هیاتمدیره انجمن صنایع فرآوردههای لبنی ایران
