راههای توسعه ایران به روایت سحابی
سحابی معتقد است عقبماندگی ایران حاصل مجموعهای از عوامل تاریخی است که در طول زمان انباشته شدهاند. او در تحلیل خود نشان میدهد که ضعف نهادهای مدرن، اقتصاد غیر تولیدی و فقدان طبقهی کارآفرین صنعتی از جمله عواملی بودهاند که مسیر توسعه را در ایران دشوار کردهاند. در نگاه او، اقتصاد ایران در بسیاری از دورهها به جای آنکه بر تولید و صنعت استوار باشد، به فعالیتهای غیرمولد یا رانتی متکی بوده است؛ وضعیتی که امکان شکلگیری یک اقتصاد پویا و رقابتی را محدود کرده است. در کنار عوامل داخلی، سحابی به نقش شرایط بینالمللی نیز توجه دارد. او معتقد است از دوره قاجار به بعد، رقابت قدرتهای خارجی و دخالت آنها در امور اقتصادی و سیاسی ایران، بر روند توسعه کشور تاثیر گذاشته است. به ویژه منافع قدرتهای بزرگ در منابع و موقعیت ژئوپلیتیک ایران گاه مانع شکلگیری سیاستهای مستقل اقتصادی شده است. با این حال، سحابی همه مسوولیت عقبماندگی را به عوامل خارجی نسبت نمیدهد و بر این نکته تاکید میکند که ضعفهای ساختاری درونی نیز سهم مهمی در این وضعیت داشتهاند.
بخش مهمی از کتاب به ارائه چارچوبی برای عبور از توسعهنیافتگی اختصاص دارد. در اینجا سحابی مفهوم توسعه ملی و درونزا را مطرح میکند. به باور او، توسعهی پایدار زمانی امکانپذیراست که یک جامعه بتواند بر ظرفیتهای داخلی خود تکیه کند و مسیر صنعتیشدن را به طور آگاهانه دنبال کند. در این دیدگاه، نقش دولت توسعهگرا بسیار مهم است؛ دولتی که بتواند سیاستهای صنعتی منسجم تدوین کند،از تولید داخلی حمایت کند و شرایط لازم برای رشد اقتصادی را فراهم آورد. سحابی همچنین بر ضرورت شکلگیری یک بورژوازی ملی و تولیدی تاکید میکند. از نظر او، توسعه زمانی تحقق مییابد که طبقهای از سرمایهداران ملی در حوزه تولید و صنعت فعال باشند و اقتصاد را از وابستگی به رانتهای طبیعی یا فعالیتهای غیر مولد دور کنند.
در این چارچوب، صنعتیشدن به عنوان موتور اصلی توسعه مطرح میشود و اقتصاد باید به سمت تولید، فناوری و نوآوری حرکت کند. در عین حال، سحابی توسعه اقتصادی را بدون تحول سیاسی پایدار نمیداند. او معتقد است شکلگیری دموکراسی، حاکمیت قانون و جامعه مدنی فعال شرط مهمی برای موفقیت هر برنامهی توسعه است.
از این منظر، توسعه اقتصادی و توسعه سیاسی در اندیشه او دو فرآیند بههمپیوستهاند که باید همزمان پیش بروند. از نظر فکری، اندیشه سحابی در این کتاب تحت تاثیر سنتهای مختلف نظری قرار دارد. یکی از مهمترین این تاثیرات، دیدگاههای فردریش لیست درباره حمایت از صنایع ملی و نقش دولت در تقویت اقتصاد ملی است. همچنین تجربه تاریخی ایران، بهویژه دوره ملیشدن نفت و تلاش برای ایجاد اقتصادی مستقل،در شکلگیری دیدگاههای او نقش داشته است.در مجموع، «گذار از توسعهنیافتگی» را میتوان تلاشی برای ارائه یک الگوی بومی توسعه برای ایران دانست.
سحابی در این اثر میکوشد با ترکیب تحلیل تاریخی و پیشنهادهای راهبردی، مسیری برای پیشرفت اقتصادی و اجتماعی کشور ترسیم کند. هرچند برخی منتقدان به ابهام در جنبههای اجرایی این الگو اشاره کردهاند، اما کتاب همچنان یکی از آثار مهم در بحث درباره راههای توسعه ایران به شمار میآید و تصویری روشن از دغدغههای فکری یکی از متفکران برجسته معاصر ارائه میدهد. کتاب «گذار از توسعهنیافتگی» با ۴۹۵ صفحه و تیراپ ۴۴۰ نسخه و با قیمت یکمیلیون و دویست و نود هزار تومان توسط نشر نی منتشر شده و در دسترس علاقهمندان قرار گرفته است.
