ریسک جنگافروزی بدون نقشه خروج چیست؟
اهرمهای بازدارنده ترامپ
رسانهها و اندیشکدههای بینالمللی طی گزارشهایی جداگانه به بررسی آخرین تحولات در زمینه تنشها میان ایران و آمریکا پرداخته و استدلال کردند که مجموعهای از عوامل میتواند بر تصمیم نهایی کاخ سفید در قبال پرونده ایران تاثیر بگذارد، از فاکتورهای اقتصادی و ژئوپلیتیک گرفته تا رویکرد کنگره و افکار عمومی متعلق به پایگاه رای ترامپ.
اختلاف در کاخ سفید
خبرگزاری رویترز به تاریخ ۲۱ فوریه طی گزارشی عنوان کرد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در حالی ایالات متحده را تا آستانه جنگ با ایران پیش برده است که دستیارانش از او میخواهند که بیشتر بر نگرانیهای اقتصادی رایدهندگان تمرکز کند و خطرات سیاسی تشدید درگیری نظامی پیش از انتخابات میاندورهای پیش رو در این کشور را لحاظ قرار دهد. این رسانه انگلیسی گزارش داد: ترامپ دستور افزایش شدید نیروها در خاورمیانه و آمادهسازی برای یک حمله هوایی چندهفتهای بالقوه به ایران را داده است. اما وی برای عموم مردم آمریکا توضیح نداده است که چرا ممکن است ایالات متحده را به تهاجمیترین اقدام علیه جمهوری اسلامی از زمان انقلاب ۱۹۷۹ سوق دهد.
رویترز در ادامه نوشت: علاقه ترامپ به ایران بارزترین نمونه از چگونگی اولویت یافتن سیاست خارجی است که اغلب مسائل داخلی همچون هزینه زندگی را تحتالشعاع قرار داده است، مسائلی که نظرسنجیهای عمومی نشان میدهد برای اکثر آمریکاییها اولویتهای بسیار بالاتری دارند. یک مقام ارشد کاخ سفید در این رابطه به رویترز گفت که بهرغم لفاظیهای جنگطلبانه ترامپ، هنوز هیچ حمایت یکپارچهای در داخل دولت برای پیشبرد حمله به ایران وجود ندارد. این مقام که نخواست نامش فاش شود، در ادامه اظهار کرد که دستیاران ترامپ همچنین به لزوم جلوگیری از ارسال پیام اشتباه به رایدهندگان مردد که بیشتر نگران اقتصاد هستند، توجه دارند.
پایگاه سیاسی ترامپ
این در حالی است که بنا به گزارش شبکه الجزیره، ترامپ روز جمعه، ۲۰ فوریه، در نشستی خبری مدعی شد که ایران برای توافق عادلانه باید مذاکره کند. ترامپ افزود: «مذاکره ایران با ما بسیار عاقلانه خواهد بود.» از سوی دیگر، بیبیسی روز شنبه دوم اسفند گزارش داد که حرکت ناو هواپیمابر آمریکایی یواساس جرالد را که بزرگترین ناو هواپیمابر هستهای جهان است، هنگام عبور از تنگه جبلالطارق رصد کرده است. راب گادفری، استراتژیست جمهوریخواه، در گفتوگو با رویترز عنوان کرد که درگیری طولانیمدت با ایران، خطر سیاسی قابلتوجهی را برای ترامپ و دیگر جمهوریخواهان ایجاد خواهد کرد. گادفری اظهار کرد: «رئیسجمهور باید در نظر داشته باشد که پایگاه سیاسی که او را سه بار متوالی به نامزدی جمهوریخواهان سوق داد و همچنان به او پایبند است، نسبت به تعامل خارجی و درگیریهای خارجی تردید دارد، زیرا پایان دادن به دوران جنگهای ابدی یک وعده صریح انتخاباتی بود.»
اهرم اقتصاد
رویترز در ادامه گزارش خود عنوان کرد که مشاوران کاخ سفید و مقامات کمپین جمهوریخواه میخواهند تمرکز ترامپ بیشتر بر اقتصاد باشد تا مسائلی چون درگیری با ایران. یک مقام دیگر کاخ سفید در پاسخ به سوالات رویترز در این رابطه عنوان کرد که دستور کار سیاست خارجی ترامپ به صورت مستقیم به «مسالهای مرتبط با پیروزی برای مردم آمریکا» تبدیل شده است. این مقام رسمی مدعی شد: «تمام اقدامات رئیسجمهور، چه از طریق امنتر کردن کل جهان و چه از طریق آوردن دستاوردهای اقتصادی به کشورمان، آمریکا را در اولویت قرار میدهد.»
بنا به این گزارش، انتخابات نوامبر مشخص خواهد کرد که آیا حزب جمهوریخواه ترامپ همچنان کنترل هر دو مجلس کنگره ایالات متحده را در دست خواهد داشت یا خیر. از یاد نباید برد که از دست دادن یک یا هر دو مجلس و واگذار کردن کرسیها به دموکراتها، چالشی را برای ترامپ در سالهای پایانی ریاستجمهوریاش ایجاد خواهد کرد. این در حالی است که رسانهها طی روزهای اخیر گزارش دادند که ایران پیشنهادهایی را به آمریکا در زمینه مذاکرات هستهای داده و این پیشنهادها مسائلی چون خرید هواپیما و سرمایهگذاری در حوزههای نفت و گاز را نیز در بر میگیرد. بنا به گزارش خبرگزاری فارس، حمید قنبری، معاون دیپلماسی وزارت امور خارجه ایران، در نشست اتاق بازرگانی ایران، جزئیات مذاکرات جاری میان ایران و آمریکا را تشریح کرد و گفت: «منافع مشترک در حوزههای نفت و گاز، میادین مشترک، سرمایهگذاریهای معدنی و حتی خرید هواپیما در متن مذاکرات گنجانده شده است.»
در همین رابطه، المانیتور طی گزارشی به این مساله پرداخت که ملاحظات اقتصادی و پیشنهادهای مطرحشده در این زمینه تا چه اندازه میتواند بر تصمیم نهایی ترامپ اثرگذار باشد. گرگوری برو، تحلیلگر ارشد ایران و انرژی در گروه اوراسیا، به المانیتور گفت: «در حال حاضر، دستیابی به یک توافق در این زمینه بعید به نظر میرسد. رسیدن به توافقی که بتواند امکان سرمایهگذاری ایالات متحده در ایران را فراهم کند، تقریبا غیرممکن است.» برو در ادامه عنوان کرد که موانع عمده، هرگونه سرمایهگذاری احتمالی آمریکا را پیچیده میکند، به ویژه تحریمهای اعمالشده از دهه ۱۹۸۰ که همکاری شرکتهای آمریکایی با طرفهای ایرانی را بسیار دشوار میکند.
وی افزود: «علاوه بر این، حتی اگر توافقی حاصل شود که امکان کاهش تنش را فراهم کند، نگاه تهران نسبت به شرکتهای آمریکایی همچنان توام با سوء ظن خواهد بود. خود این شرکتها هم با توجه به محیط بسیار ناپایدار و نامطمئن، در انجام هرگونه تعهدی در ایران بسیار مردد خواهند بود.» بنا به گزارش رویترز، وعده ترامپ برای کاهش تورم و جلوگیری از درگیریهای پرهزینه خارجی در سال ۲۰۲۴ یکی از عوامل عمدهای بود که پیروزی وی در انتخابات ریاست جمهوری را رقم زد. با این همه، نظرسنجیهای عمومی نشان میدهد که او نتوانسته در متقاعد کردن آمریکاییها در این رابطه که در حال پیشرفت در کاهش قیمتهاست، چندان موفق عمل کند. این تحلیلها در حالی بیان میشود که آرایش نظامی آمریکا در منطقه خاورمیانه همچنان بهشکلی بیسابقه در حال افزایش است. روزنامه نیویورک تایمز به تاریخ ۲۱ فوریه گزارش داد که تصاویر ماهوارهای نشان میدهند که دهها هواپیمای نظامی ارتش ایالات متحده در پایگاهی نظامی در اردن مستقر شدهاند. بنا به این گزارش، دادههای پروازی نیز استقرار دستکم ۶۰ فروند هواپیمای تهاجمی در پایگاه نظامی «موفق السلطی» در اردن را تصدیق میکنند.
دوری از اشتباه استراتژیک
از سوی دیگر، همزمان با افزایش تنشها میان واشنگتن و تهران، آکسیوس شامگاه جمعه به نقل از یک مقام ارشد آمریکایی گزارش داد که دولت ترامپ آماده بررسی طرحی است که به شرط آنکه هیچ راهی را برای دستیابی تهران به بمب هستهای باز نگذارد، به ایران اجازه غنیسازی بهصورت «نمادین» بدهد. در همین رابطه، اندیشکده آمریکایی کاتو، طی گزارشی عنوان کرد که ادامه تحرکات نظامی بدون هیچ توجیه معتبر یا پایان بازی مشخص، یک قمار بیملاحظه است و خطر غرق کردن ایالات متحده در یک جنگ فاجعهبار دیگر در خاورمیانه را به همراه دارد. این گزارش در ادامه عنوان کرد که بعید است اقدامات تهدیدآمیز باعث شود تهران در مذاکرات بر سر مسائلی که همواره تاکید کرده غیرقابل مذاکره هستند، به ترامپ امتیاز دهد. این اندیشکده همچنین استدلال کرد که واشنگتن با در نظر گرفتن اقدام نظامی به عنوان یک هدف، خطر درگیری بیپایان را بدون هیچ استراتژی خروج روشنی به جان میخرد.
در عین حال، اندیشکده مطالعات خاورمیانه طی گزارشی تحلیلی با بررسی وضعیت فعلی تنشها میان ایران و آمریکا عنوان کرد که مسیرهای خروج از بحران نیازمند ایجاد تغییرات بنیادین در شیوه مواجهه با مساله است. این گزارش در ادامه نوشت: «در چارچوب این استراتژی، مسیرهای خروج وجود دارد، اما محدود و از نظر سیاسی پرتنش هستند. مذاکرات غیرمستقیم در ژنو مجموعهای از اصول راهنما را برای یک توافق احتمالی ایجاد کرد و هر دو طرف معتقدند که فضا بهبود یافته است. اما نمیتوان انکار کرد که شکاف بین آنچه ایالات متحده درخواست میکند و آنچه جمهوری اسلامی ایران حاضر به پذیرش آن بوده، همچنان بسیار زیاد است.» اندیشکده غیرانتفاعی خاورمیانه در ادامه عنوان کرد: «این چشماندازی است که اکنون دیپلماسی در آن عمل میکند: یک راهروی باریک بین تشدید آمادگیهای نظامی، خطوط قرمز سیاسی سختگیرانه و بیاعتمادی عمیق.»
در همین رابطه، روز جمعه نیز شبکه خبری سیبیاس گزارش داد که جرد کوشنر، داماد رئیسجمهوری آمریکا و عضو هیات مذاکرهکننده با تهران در موضوع هستهای، به همراه برخی دیگر از مقامهای ارشد دولت وی، مشغول تهیه یک توافق دیپلماتیک هستند. سیبیاس در این گزارش به نقل از یکی از متحدان ترامپ که نام وی را فاش نساخت، نوشت: «مشورتهای داخلی در دولت بیش از آنکه به شکل مباحثه یا تقابل اندیشهها در سیاست خارجی باشد، بیشتر ارائه مجموعهای از جدیدترین اخبار برای رئیسجمهوری آمریکاست.» به نوشته سیبیاس، دونالد ترامپ به تحولات و جلسات توجیهی واکنش نشان داده و گزینههای خود را سبک سنگین میکند، اما کمتر کسی اطمینان دارد که ترامپ چه تصمیمی خواهد گرفت، زیرا رویدادها و اطلاعات متغیر هستند.
سیبیاس در ادامه نوشت که کوشنر به همراه مقامهای ارشد، مانند مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، عامل اصلی در کمک به ترامپ برای ترسیم شالوده یک توافق دیپلماتیک بالقوه خواهد بود. بر اساس این گزارش، روبیو آشکارا بر تلاشهای دیپلماتیک تمرکز کرده است. همچنین، به گفته چندین منبع آگاه، جی. دی. ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا نیز در جلسات خصوصی اظهارنظر کرده و گفته که ترجیح او عدم حمله نظامی علیه ایران است.
