اثر اقتصادی آتشبس بر همه مناطق یکسان نیست
تاثیر آتشبس بر رشد اقتصادی
نیوشا شایان مهر: پژوهشها نشان میدهند که حتی خاموشی موقت اسلحهها نیز میتواند یک اقتصاد جنگزده را به شکلی غافلگیرکننده دوباره روشن کند. اگرچه آتشبسها تنها بخش محدودی از خشونت را مهار میکنند، اما بلافاصله نشانههای احیای اقتصادی را بروز میدهند؛ به طوری که همین وقفه شکننده قادر است فعالیت اقتصادی را بهطور متوسط 5.5 درصد افزایش دهد. بااینحال این پنجره صلح موقت اگر به توافق پایدار منجر نشود، به همان سرعت دستاورد اقتصادی حاصل شده را خنثی میکند.
پراکندگی جهانی
دادههای مربوط به 1547 آتشبس در ۶۲ کشور طی دورهای ۲۵ ساله از مجموعه ETH/PRIO Civil Conflict CeaseFire نشان میدهد که آتشبسها بر اساس نوع تعلیق خشونت به سه دسته تقسیم میشوند. تعلیق خصومت بدون سازوکار نظارتی که بیشترین سهم را دارد. تعلیق همراه با نظارت که معمولا با یک فرآیند صلح پیوند خورده است و آتشبسهای قطعی که هدفشان پایاندادن به جنگ است. در این میان ویژگیهای آتشبسها نشان میدهد که تقریبا نیمی از آنها دوطرفه و بخش بزرگی نیز یکطرفه اعلام میشوند، در حالی که تنها یکسوم آنها بهصورت مکتوب ثبت شدهاند.
همچنین بررسی توزیع زمانی آتشبسها در پنج منطقه جهان نشان میدهد که این پدیده در بسترهای جغرافیایی و سیاسی بسیار متفاوتی رخ میدهد. در قاره آمریکا، بیشترین آتشبسها در فاصله ۱۹۸۹ تا اواسط دهه ۹۰ ثبت شده و عمدتا به درگیریهای السالوادور، گواتمالا و نیکاراگوئه مربوط است. اروپا در اوایل دهه ۹۰ شاهد موجی از آتشبسها در پی جنگهای یوگسلاوی بوده و از سال ۲۰۱۴ بهدلیل جنگ اوکراین دوباره شاهد افزایش آنهاست. در خاورمیانه نیز تعداد آتشبسها از دهه ۲۰۱۰ بهطور چشمگیری افزایش یافته و جنگهای سوریه و یمن سهم اصلی را در این روند داشتهاند. در این میان آفریقا و آسیا از فعالترین مناطق در زمینه آتشبس و درگیری بودهاند. در آفریقا، این پویایی بیشتر بهخاطر جنگهای طولانیمدت در کنگو، سودان و سودان جنوبی بوده است. در آسیا نیز مناقشات هند و میانمار نقش اصلی را در بالا نگهداشتن سطح درگیریها داشته است.
بازیابی اقتصادی نامتقارن
برای سنجش میزان بازیابی اقتصاد پس از آتشبس، از شاخص روشنایی شبانه استفاده میشود که در سالهای اخیر به یکی از ابزارهای استاندارد پژوهشهای توسعه تبدیل شده است. با توجه به اینکه آتشبسها در مقیاس روزانه رخ میدهند، پژوهشگران برای این دوره 25ساله از دادههای روزانه پروژه (Light Every Night LEN) بانک جهانی استفاده کردهاند. دادهها نشان میدهند که درست در لحظهای که آتشبس اجرایی میشود، شدت روشنایی شبانه افزایشی معادل 0.362 واحد (4.79 درصد رشد نسبت به میانگین دوره اطراف آتشبس) پیدا میکند. به عبارتی اقتصاد در همان روزهای نخست پس از آتشبس، نشانههایی از جانگرفتن دوباره بروز میدهد.
با این حال این رشد اقتصادی در مناطقی رخ نمیدهد که درست پیش از آتشبس درگیر جنگ فعال بودهاند. در آن مناطق، روشنایی شبانه تغییر معناداری ندارد. در عوض، مناطق آرامتر که امضا کنندگان در بازه قبل از آتشبس فعالیت خشونتآمیز نداشتهاند، بیشترین رشد را نشان میدهند. در این مناطق، روشنایی شبانه 5.5 درصد افزایش مییابد. به بیان ساده، اقتصاد در جاهایی که جنگ فروکش کرده یا اصلا فعال نبوده، بلافاصله به آتشبس واکنش مثبت نشان میدهد.
برای اینکه مشخص شود این رشد اقتصادی واقعا ناشی از آتشبس است و نه سایر عوامل بیرونی، پژوهشگران سه مسیر احتمالی رسانهها، پروژههای توسعهای و ماموریتهای صلح سازمان ملل را بررسی میکنند. در مورد رسانهها، شاخص پوشش خبری نشان میدهد که آتشبسها معمولا پیش از اجراییشدن در رسانههای بینالمللی مطرح میشوند و پس از آن هم تغییر چشمگیری در توجه رسانهای دیده نمیشود. بنابراین افزایش روشنایی شبانه را نمیتوان به رویدادهای بزرگ یا توجه جهانی نسبت داد.
در مورد پروژههای توسعهای، دادهها نشان میدهد که تقریبا پروژه جدیدی در روزهای نزدیک به آتشبس آغاز نمیشود. بنابراین رشد اقتصادی مشاهدهشده نتیجه سرمایهگذاری خارجی یا بازسازی رسمی نیست. در مورد ماموریتهای صلح سازمان ملل نیز الگو مشابه است. تنها 3.5درصد از مناطق در دوره نزدیک به آتشبس شاهد حضور نیروهای حافظ صلح هستند و تعداد نیروها نیز تغییر معناداری نمیکند. بنابراین استقرار نیروهای صلح هم نمیتواند توضیحدهنده افزایش روشنایی باشد. علاوه بر این، افزایش روشنایی شبانه را نمیتوان به شوکهای آبوهوایی یا نوسان قیمت کالاها نیز نسبت داد.
تغییرات شاخص خشونت
دادهها نشان میدهند که اثر آتشبس بر خشونت خیلی بزرگ نیست و به طور میانگین تنها حدود 0.4 درصد از میزان خشونت کاسته میشود. علت این موضوع این است که در بسیاری از مناطق، قبل از آتشبس نیز خشونت زیادی وجود نداشت. در مقابل اگر جامعه آماری خود را تنها به مناطقی که در آنها درگیری فعال گزارش شده، محدود کنیم، کاهش 3.4درصدی خشونت مشاهده میشود. علاوه بر این، آتشبسها تنها در درگیریهایی که دولت یکی از طرفهاست، اثر دارند. درگیریهای غیردولتی(مثل جنگ میان دو گروه مسلح بدون حضور دولت) تقریبا واکنشی به آتشبس نشان نمیدهند. همینطور خشونت علیه غیرنظامیان و اعتراضها و شورشها هم بعد از آتشبس تغییر خاصی نمیکنند. به عبارتی آتشبس زمانی کار میکند که دولت پشت آن باشد. دولت میتواند تعهدات را اجرا کند و جلوی نقض توافق را بگیرد اما در درگیریهای کوچکتر یا پراکنده، آتشبسها معمولا پایدار نیستند و در نتیجه اثر چشمگیری ندارند.
