اخبار باشگاه اقتصاددانان روزنامه شماره ۶۵۱۹

تورم در اقتصاد ایران فقط حاصل رشد نقدینگی یا شوک‌های بیرونی نیست؛ بخشی از آن پیش از آنکه در آمارها ثبت شود، در ذهن‌ها شکل می‌گیرد. «انتظارات تورمی» همان پیش‌بینی مردم و فعالان اقتصادی از گرانی‌های آینده است؛ پیش‌بینی‌ای که خود می‌تواند به موتور خلق تورم تبدیل شود. در اقتصادی که دهه‌ها تورم دورقمی را تجربه کرده، حافظه جمعی جامعه نسبت به افزایش قیمت‌ها حساس و آماده واکنش است. کافی است خبری درباره نوسان نرخ ارز، احتمال افزایش قیمت بنزین یا تحولات سیاسی منتشر شود؛ بازارها پیش از وقوع رویداد واقعی، به استقبال گرانی می‌روند.

انتظارات تورمی به‌عنوان یکی از کلیدی‌ترین مفاهیم اقتصاد کلان، نقش تعیین‌کننده‌ای در پویایی‌های تورمی اقتصاد ایران بازی می‌کند. بر اساس مطالعات متعدد صورت‌گرفته، تورم در ایران از اینرسی بالایی برخوردار است و انتظارات بر روند تورم به‌شدت تاثیرگذار است. با توجه به تجربه چند دهه اخیر تورم دورقمی در ایران و نقش ساختارهای ناکارآمد اقتصادی، بررسی و مدیریت انتظارات تورمی به یک ضرورت سیاستی اجتناب‌ناپذیر بدل شده است که در ادامه به واکاوی آن می‌پردازیم.

در تحلیل ریشه‌های تورم در اقتصاد ایران، تمرکز صرف بر متغیرهای کلاسیک مانند نقدینگی و کسری بودجه، تصویری ناقص ارائه می‌دهد. واقعیت این است که بخش قابل‌توجهی از فرآیند تورمی، پیش از وقوع هر شوک واقعی، در ذهنیت جمعی فعالان اقتصادی شکل می‌گیرد و تقویت می‌شود. این پدیده، که تحت عنوان «انتظارات تورمی» شناخته می‌شود، به پیش‌بینی خانوارها و بنگاه‌ها از نرخ افزایش قیمت‌ها در آینده اشاره دارد و در اقتصادهایی با سابقه بی‌ثباتی، نقشی تعیین‌کننده و پررنگ‌تر ایفا می‌کند. تاکید بر نقش محوری انتظارات تورمی به معنای نادیده گرفتن ریشه‌های بنیادی تورم در اقتصاد ایران نیست. عوامل ساختاری مانند رشد بی‌رویه نقدینگی، کسری بودجه مزمن دولت، وابستگی به درآمدهای نفتی، تحریم‌های خارجی و اختلال در زنجیره تامین، همگی به عنوان شوک‌های اولیه و محرک‌های اصلی تورم عمل می‌کنند.

تورم در اقتصاد ایران نه فقط یک پدیده پولی است که به یک مساله روانی و اجتماعی تبدیل شده است. شاید بارها شنیده‌ایم که «مردم انتظار گرانی دارند» و همین انتظار، خودش باعث گرانی می‌شود. اما این گزاره چقدر از نظر علمی معتبر است؟ چرا در ایران خبر افزایش قیمت بنزین یا نوسان دلار، سریع‌تر از خود رویداد به بازارها شوک وارد می‌کند؟ در این گزارش به این سوال‌ها جواب می‌دهیم.