گزارش اختصاصی «دنیای اقتصاد» از وضعیت بحرانی مسجد جامع عتیق اصفهان
میراث هزارساله در منگنه رطوبت و توسعه
منبع: ایرنا
هزار سال ایستادگی در برابر دشمن خاموش
در شرایطی که بحث عبور خط مترو از مجاورت مسجد جامع دوباره به صدر اخبار بازگشته بود، چالش رطوبت و نمزدگی بخشهایی از این مسجد نیز دغدغهای جدید و جانکاه را برای دوستداران میراث اصفهان فراهم آورد. مسجد جامع عتیق اصفهان با پیشینهای بیش از یک هزاره، در طول قرون مختلف بارها دستخوش تغییر، توسعه و مرمت شده است. با این حال، گذر زمان و فرسایش طبیعی تنها چالشهای این بنا نبودهاند. سیلابهای تاریخی، زمینلرزهها و حتی حملات هوایی نیز نتوانستند ستونهای این بنای سترگ را فرو بریزند. اما اکنون خطر رطوبت، خزنده و نامرئی، آرام و بیصدا در حال نفوذ به پیکره این اثر جهانی است.
بررسیهای میدانی در هفتههای اخیر نشان میدهد شکستگی یکی از لولههای آب در ضلع جنوبی مسجد، عامل اصلی تشدید نم و نشست در بخشهایی از بنا بوده است. این نشتیِ مداوم سبب شده چاههای جذبی پیرامون تا ارتفاع چند متری از آب پر شوند و مسیرهای قدیمی دفع رطوبت (ناکشها) نیز کارایی تاریخی خود را از دست بدهند. نتیجه این نفوذ تدریجی، بروز ترکهایی در شبستان غربی، مجاورت گنبد نظامالملک و نشست بخشی از گذر مجاور بوده که زنگ هشداری جدی برای کل سازه محسوب میشود؛ چرا که بنا بر تأکید کارشناسان، رطوبت دشمن خاموش بناهای آجری است؛ ملاتها را پوک میکند و مقاومت سازهای را در درازمدت به شکلی غیرقابل بازگشت کاهش میدهد.
آیا خطر فروریزش قطعی است؟
مدیر پایگاه جهانی مسجد جامع عتیق با تأیید شدت گرفتن مشکلات رطوبتی در ماههای اخیر اعلام کرد که پیش از هرگونه اقدام اجرایی، مطالعات کارشناسی دقیقتری انجام خواهد شد تا ابعاد فنی بحران روشن شود. به گفته صادقی، نخستین گام، تثبیت وضعیت موجود و جلوگیری از گسترش آسیبهای موقت است. پس از تکمیل این مرحله، پروژه وارد فاز تقویت ساختار برای مقابله با رطوبت، زلزله و دیگر عوامل طبیعی خواهد شد. در مقابل این نگرانیهای عمومی، برخی کارشناسان مرمت نیز یادآور میشوند که گنبد تاریخی مسجد در معرض خطر «فروریزش فوری» نیست. مشکلات گزارششده مربوط به نشتیهای آب در ضلع جنوبی است که اقدامات برای رفع آنها کلید خورده است.
همچنین مدیر سابق پایگاه مسجد تأکید دارد که ترکهای موجود سالهاست تحت پایش دقیق هستند و شاهدگذاریهای انجامشده در سالهای ۱۳۹۷ و ۱۴۰۱ نشان میدهد که تغییر محسوسی در آنها ثبت نشده است. با این حال، این ارزیابی اگرچه از بروز فاجعهای ناگهانی حکایت ندارد، اما هرگز به معنای بیخطر بودن وضعیت نیست. رطوبت مهارنشده، ملات میان آجرها را مستهلک کرده و فرآیندی کُند اما ویرانگر را رقم میزند که میتواند در میانمدت پیامدهای جبرانناپذیری به دنبال داشته باشد.
ورود مدیریت بحران به میدان مطالبات
با رسانهای شدن موضوع، مدیریت بحران استانداری اصفهان جلسهای اضطراری با حضور نمایندگان شهرداری، شرکت آب و فاضلاب، اوقاف و میراث فرهنگی تشکیل داد. در این نشست، اصلاح فوری شبکههای فرسوده و بازگشایی کففرش گذرهای اطراف مسجد بهعنوان اولویت نخست تعیین شد. منصور شیشهفروش، مدیرکل مدیریت بحران استان اصفهان در گفتگو با «دنیای اقتصاد» بیان کرد: «بررسیها نشان میدهد بخشی از رطوبت ناشی از شیب نامناسب معابر است که آبهای سطحی را به سمت دیوارههای مسجد هدایت میکند. همچنین سنگفرشهای جدید بر بستر شبکههای قدیمی، تشخیص بهموقع نشتیها را دشوار کردهاند.»
وی تصریح کرد: «شرکت آب و فاضلاب مکلف است شبکههای فرسوده را نوسازی کند و شهرداری نیز باید در کوتاهترین زمان، سطح کوچه را با تراز مسجد همسطح سازد تا مسیر نفوذ آب مسدود شود.» شیشهفروش تأکید کرد که علاوه بر اقدامات کوتاهمدت، پایش مستمر ایمنی بناهای تاریخی و تدوین دستورالعملهای پیشگیرانه از ضرورتهای حیاتی برای جلوگیری از فرسایش میراث ملی است.
مترو در حریم تاریخ؛ توسعه به چه قیمتی؟
شایان ذکر است پیش از ماجرای نمزدگی، موضوع عبور خط ۲ مترو از مجاورت مسجد نیز کانون بحثهای کارشناسی بود. تأکید منتقدان بر این است که حتی فاصله حدود ۴۵ متری مسیر مترو از بخشهایی از بنا، برای ایجاد ارتعاشات مخرب کافی است. گزینه فعلی، عبور خط در عمق حدود ۲۵ متری زیر میدان امام علی(ع) است. هرچند برخی معتقدند در این عمق لایههای باستانی وجود ندارد، اما نگرانی درباره تأثیر ارتعاشات بلندمدت بر سازه مسجد همچنان پابرجاست. در همین راستا، کرمزاده، مدیرکل میراث فرهنگی اصفهان اعلام کرد: «مطابق دستور استاندار، اگر طرح مترو ذرهای آسیب متوجه مسجد جامع کند، جلوی کار گرفته میشود.» وی همچنین تأکید کرد که در صورت تصویب نهایی مسیر، پیش از اجرا، بنا باید بهطور کامل استحکامبخشی شود.
این وضعیت اکنون ابعاد بینالمللی یافته و احتمال قرار گرفتن مسجد جامع در فهرست «میراث در خطر» یونسکو مطرح شده است؛ اتفاقی که میتواند پیامدهایی همچون کاهش اعتبار بینالمللی میراث فرهنگی ایران و افت جذب گردشگر را به دنبال داشته باشد. اکنون این پرسش بزرگ پیش روی مسئولان است: آیا میتوان میان توسعه شهری و حفاظت از آثار تاریخی تعادل برقرار کرد؟ پاسخی که نهتنها سرنوشت مسجد جامع عتیق، بلکه سرنوشت بسیاری از آثار تمدنی ایران را تعیین خواهد کرد.
