تعامل و توسعه
مهمترین خصیصه نمایشگاه صنعت نفت، گاز، پتروشیمی و پالایش چیست؟
در صنعت پالایش جهان، ظرفیت پالایشی حدود ۱۰۰ میلیون بشکه در روز است، درحالیکه ظرفیت پالایش در کشورمان حدود دو میلیون و ۲۰۰ هزار بشکه در روز است. بهطور تقریبی روزانه ۱۱۵ میلیون لیتر بنزین و حدود ۱۲۰ میلیون لیتر گازوئیل تولید میکنیم و علاوهبر آن، ۷۰ هزار تن نفت کوره هم روزانه تولید میشود. این صنعت توانسته عمده نیازهای داخلی را تامین کند، اگرچه به دلیل ارائه یارانهای فرآوردههای نفتی در داخل، بخشی از این محصولات همانند بنزین و گازوئیل قاچاق میشوند و فشار قابلتوجهی بر صنعت پالایش وارد میآید. با وجود اینکه پس از انقلاب پالایشگاههای بزرگی همانند اراک، بندرعباس و ستاره خلیج فارس احداث شده و بعضی پالایشگاهها مانند لاوان و کرمانشاه افزایش ظرفیت داشتهاند، هنوز فشار زیادی بر صنعت پالایش وجود دارد تا بتواند نیازهای فرآوردههای نفتی را تامین کند. ظرفیت پالایشی دو میلیون و ۲۰۰ هزاربشکهای در داخل، ایران را در منطقه خلیج فارس جزو پیشروها قرار میدهد و فقط هند ظرفیت پالایش بالاتری دارد. چند پروژه پالایشگاهی نیز در دست ساخت هست. در منطقه سیراف دو پروژه با ظرفیت ۶۰ هزار بشکه در حال تکمیل است؛ پروژه «پیشگامان» و پروژه «آدیش جنوبی» که بهزودی به بهرهبرداری میرسند و ۱۲۰ هزار بشکه به ظرفیت پالایشی کشورمان اضافه میکنند.
این پروژهها در مرحله اول تولیدکننده بنزین نیستند، اما نفتهایی تولید میکنند که میتوانند با استفاده از محصولات جانبی پتروشیمیهایی مانند بوعلی و نوری به فرآورده استاندارد مورد نیاز بازار، از جمله بنزین، تبدیل شوند. پالایشگاه دیگری که در حال احداث است، پالایشگاه مهر خلیج فارس در بندرعباس است که در سالهای آینده به بهرهبرداری میرسد و وابستگی کشورمان به واردات را بهطور قابلتوجهی کاهش میدهد. پالایش صنعتی نسبتاً قدیمی است و نیاز به بازسازی و اورهال دارد تا تولید محصولات سنگین کاهش پیدا کند. در برخی پالایشگاهها، تا ۳۰ درصد نفت خام به فرآوردههای سنگین تبدیل میشود که با بازسازی و ریمپ کردن پالایشگاهها میتوان این نسبت را کاهش داد و نیازهای صنعت نفتی را بهتر تامین کرد.
قطعاً برای ارتقای صنعت پالایش، هم به فناوری و هم به سرمایه نیاز داریم تا بتوانیم ظرفیت پالایش پالایشگاههایی را که در سالهای گذشته امکان بهینهسازی آنها فراهم نشده، افزایش دهیم و صنعت پالایش کشور را به سطح مطلوب برسانیم. خوشبختانه بیشتر پالایشگاهها در داخل در بخش خصوصی یا نیمهخصوصی فعالیت دارند و تنها پالایشگاه آبادان به دولت تعلق دارد. سایر پالایشگاهها تحت مالکیت صندوقهای بازنشستگی یا سرمایهگذاران بورسی قرار دارند، به همین دلیل صنعت پالایش حضور پررنگی در این نمایشگاه دارد.
صنعت دیگری که در این نمایشگاه حضور فعال دارد، صنعت گاز است. در سالهای گذشته، بهویژه در دوره برجام و طی ۱۰ سال گذشته، بیشترین سرمایهگذاریها در پالایشگاههای گازی صورت گرفته و اکنون همه فازهای پارس جنوبی دارای پالایشگاه هستند. حدود ۲۴ فاز در پارس جنوبی داریم و هر فاز، پالایشگاه اختصاصی دارد که قادر به پالایش حدود ۵۰ میلیون مترمکعب گاز در روز است. سالانه، حدود ۲۸۰ میلیارد مترمکعب گاز در کشورمان تولید میکنیم که این ظرفیت ایران را به سومین تولیدکننده بزرگ گاز در دنیا تبدیل کرده است، پس از آمریکا با حدود ۹۰۰ میلیارد مترمکعب و روسیه با حدود ۷۰۰ میلیارد مترمکعب.
بزرگترین میدان گازی ایران، میدان گازی پارس جنوبی است که بهصورت مشترک با قطر توسعه یافته است. قطر زودتر از کشورمان بهرهبرداری از میدان را آغاز کرده بود، اما از سال ۱۳۸۲ تلاشها آغاز شد و اکنون روزانه حدود ۷۱۵ میلیون مترمکعب گاز از این میدان برداشت میکنیم، درحالیکه برداشت قطر حدود ۶۴۰ میلیون مترمکعب است. نکته مهم این است که ۹۷ درصد گاز تولیدی ایران در داخل مصرف میشود؛ روزانه حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب برای گرمایش خانهها و تامین آب گرم، همین میزان برای نیروگاهها و صنایع و پتروشیمیها اختصاص دارد و تقریباً ۱۰۰ میلیون مترمکعب برای صنایع مختلف و پتروشیمیها تحویل داده میشود. بخشی از گاز نیز به صادرات اختصاص دارد؛ برای مثال سالانه قراردادی برای صادرات گاز به عراق و حدود ۱۰ میلیارد مترمکعب گاز به ترکیه داریم که قرارداد ترکیه امسال به پایان میرسد و در حال مذاکره برای تمدید آن هستیم. درآمد ارزی حاصل از این صادرات به مراتب بیشتر از فروش داخلی یا خوراک پتروشیمیها برای کشورمان ارزشآفرینی دارد.
به همین دلیل، صنایع پالایش و گاز از اهمیت بالایی برخوردار هستند و حضور آنها در این نمایشگاه فرصت مناسبی برای سازندگان داخلی، شرکتهای پیمانکاری و صادرکنندگان محصولات جانبی پالایشگاههای گازی مانند گاز الپیجی، گوگرد و سولفور فراهم میکند. صنعت بعدی و یکی از مهمترین صنایع پس از انقلاب، صنعت پتروشیمی است. در حال حاضر حدود ۹۷ میلیون تن ظرفیت تولید در این صنعت ایجاد شده که از این مقدار، حدود ۷۰ میلیون تن فعال است و توانسته سالانه حدود ۴۴ میلیون تن محصول به بازار عرضه کند. از این میزان، حدود سه میلیون تن عمدتاً شامل متانول، اوره، پلیمرها و آروماتیکها به صادرات اختصاص دارد و نزدیک ۱۴ میلیون تن دیگر در داخل توزیع میشود. اوره یکی از محصولاتی است که مصرف داخلی بالایی دارد، درحالیکه متانول کمترین مصرف داخلی را دارد.
دولت برنامه دارد که تا پایان برنامه هفتم ظرفیت صنعت پتروشیمی را به ۱۳۰ میلیون تن افزایش دهد و پروژههای جدیدی نیز در دست اجرا هستند که ظرف سال آینده ظرفیت تولید پتروشیمی در داخل از مرز ۱۰۰ میلیون تن عبور کند. مهمترین چالش این صنعت، غیر از تحریمها و تامین مالی پروژهها، کمبود خوراک است. درحالیکه ظرفیت تولید ماشینآلات و خطوط تولید وجود دارد، تامین خوراکهایی مانند گاز متان، اتان و پروپان به اندازه کافی امکانپذیر نیست. ایران دسترسی به انواع خوراکهای مورد نیاز با قیمت مناسب دارد و میتواند آینده روشنی برای این صنعت رقم بزند، بهویژه اگر کمبود گاز در زمستان برطرف شود.
مزیتهای صنعت پتروشیمی ایران متعدد است؛ اول، دسترسی به خوراک با قیمت مناسب. دوم، وجود نیروی انسانی جوان و تحصیلکرده کافی که به نیروی خارجی وابستگی ندارد. سوم، دسترسی به آب برای خنکسازی تجهیزات، بهویژه در پتروشیمیهایی مانند بندر ماهشهر، بندر امام و مکران و چهارم، نزدیکی به بازارهای بزرگ آسیا مانند هند، کرهجنوبی، ژاپن و چین که امکان صادرات محصولات مازاد را فراهم میکند.
حضور صنعت پتروشیمی در نمایشگاه نیز اهمیت زیادی دارد. در سالهای گذشته، این صنعت دانشمحور شده و بسیاری از کاتالیستها و خطوط تولید در داخل تامین میشوند و حتی برخی از گواهینامههای ساخت پالایشگاهها داخلیسازی شده است، بنابراین نیازی به همکاری خارجی نیست. بااینحال یکی از معضلات اصلی، نبود عمق زنجیرهای کامل در صنعت پتروشیمی است. برای افزایش ارزش افزوده و بهرهوری بیشتر، لازم است زنجیره تولید بهطور کامل توسعه یابد و ظرفیتهای موجود با تکمیل خطوط تولید و محصولات جانبی تقویت شود.
این نمایشگاه فرصتی است تا صنایع پالایش، گاز و پتروشیمی با یکدیگر آشنا شوند و تعاملات بیشتری برقرار کنند. در سالهای گذشته، با توجه به مشکلات تامین خوراک در صنعت پتروشیمی و به لطف برنامه هفتم توسعه، امکان سرمایهگذاری پتروشیمیها در بالادست نفت و گاز فراهم شد تا بتوانند خوراک مورد نیازشان را تامین کنند. بهعنوان نمونه، پتروشیمی بندر امام وارد جمعآوری گازهای فلر شده و پتروشیمی بیدبلند نیز اقدامات مشابهی انجام میدهد. برخی پتروشیمیها مانند پتروشیمی کرمانشاه نیز وارد بخش بالادست شدهاند تا گاز مورد نیاز واحدها را مستقیماً استخراج کنند و دیگر پتروشیمیها در حال مذاکره برای ورود به این حوزه هستند.
همچنین، با توجه به مشکلات تامین برق برای واحدها، بسیاری از پتروشیمیها مانند کاوه، نوری و باختر اقدام به سرمایهگذاری در نیروگاهها و انرژیهای تجدیدپذیر کردهاند که فشار بر شبکه برق را کاهش میدهد. با مدیریت درست سرمایه و تخصیص سود سالانه سهامداران به سرمایهگذاری در این حوزهها، میتوان ظرفیتهای طراحیشده در صنعت پتروشیمی را بهسرعت عملیاتی کرد و وابستگی به منابع مالی خارجی مانند صندوق توسعه ملی، بانکهای داخلی و فاینانسهای خارجی به حداقل برسد.
