واقعیتهای آشکار
وجه تمایز نمایشگاههای نفت، گاز و پتروشیمی در جهان با ایران چیست؟
روایت ایران
در ایران، صنعت نفت و گاز سالهاست با واژههایی همچون خودکفایی، بومیسازی و تابآوری شناخته میشود. تحریمها اگرچه مسیر توسعه را ناهموار کردهاند، اما همزمان بستری برای شکوفایی توان داخلی و بازتعریف رابطه صنعت با دانش بومی فراهم کردهاند. نمایشگاهها در این میان، نقش «صحنه روایت» را ایفا میکنند؛ جایی که این مقاومت صنعتی به نمایش درمیآید. باید عنوان کرد که نمایشگاه بینالمللی نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی تهران، ویترین اقتدار صنعتی محسوب میشود. نمایشگاه بینالمللی نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی تهران بزرگترین و باسابقهترین رویداد انرژی در کشورمان است؛ نمایشگاهی که از میانه دهه ۷۰ به نبض سالانه صنعت نفت ایران تبدیل شده است. این رویداد، زنجیره کامل صنعت را از اکتشاف و تولید تا پالایش و پتروشیمی در کنار هم مینشاند و تصویری جامع از ظرفیتهای فنی و صنعتی کشور ارائه میدهد. در سالهایی که حضور شرکتهای خارجی تحت تاثیر تحولات سیاسی کمرنگ شده، این نمایشگاه بیش از گذشته به صحنه نمایش توان بومی بدل شده است؛ جایی که شرکتهای دانشبنیان، سازندگان داخلی و مراکز پژوهشی در کنار بازیگران بزرگ صنعت، نشان میدهند که صنعت نفت ایران با وجود محدودیتها همچنان زنده، پویا و در حال بازتعریف خود است.
همچنین نمایشگاه حمایت از ساخت داخل در صنعت نفت، گاز، پتروشیمی و پالایش کیش (IPS) را میتوان میز تصمیمسازی دانست. در کنار تهران، رویدادی با مقیاس کوچک و اثری عمیق شکل گرفته است: نمایشگاه حمایت از ساخت داخل در صنعت نفت، گاز، پتروشیمی و پالایش کیش. این نمایشگاه طی چند سال گذشته، از رویداد معرفی شرکتها عبور کرده و به پلتفرمی تحلیلی و تصمیمساز تبدیل شده است. کیش پاسخی مستقیم به نیاز واقعی است: کاهش وابستگی، مدیریت ریسک تحریم و تثبیت زنجیره تامین. اینجا، مسئله بومیسازی نه در شعار، بلکه در قالب نیازهای مشخص، مذاکرات فنی و قراردادهای عملیاتی مطرح میشود.
نمایشگاه، بهجای ویترین، به کارگاه مذاکره شباهت دارد. انتخاب جزیره کیش بهعنوان میزبان دائمی این رویداد، تصمیمی استراتژیک بود. کیش با فاصله مناسب از فضای اداری تهران، زیرساختهای نمایشگاهی استاندارد، امکان حضور متمرکز شرکتها و دسترسی آسان و امن، به محلی ایدهآل برای تعاملات بدون حاشیه و مذاکرات موثر تبدیل شده است. این مزیت جغرافیایی، بسیاری از مدیران صنعت نفت را ترغیب کرده تا جلسات مهم بومیسازی را به این رویداد منتقل کنند. علاوه بر این، برگزاری چنین رویدادهایی در کیش، به توسعه زیرساختهای گردشگری و اقتصادی این جزیره نیز کمک میکند. با درک صحیح از IPS، این تحولات نشان میدهد که روندهای جهانی و نیازهای داخلی در حال حرکت به سمت تبدیل شدن به پلتفرمی جامع برای آینده صنعت انرژی در کشورمان است.
روایت جهان
در عرصه بینالمللی، نمایشگاههای انرژی تصویری متفاوت ارائه میدهند؛ تصویری از گذار انرژی، کربنزدایی و فناوریهای آینده. این نمایشگاهها، با گردآوری رهبران صنعت، سیاستگذاران، محققان و سرمایهگذاران از سراسر جهان، به شکلدهی آینده انرژی سیاره زمین کمک میکنند. در ادامه به برخی از برجستهترین نمایشگاهها پرداخته میشود.
ADIPEC قلب تپنده انرژی جهانی: ADIPEC در ابوظبی، یکی از بزرگترین گردهماییهای انرژی جهان است؛ جایی که هوش مصنوعی، انرژیهای پاک، سرمایهگذاریهای چندمیلیارددلاری و سیاستگذاری جهانی در کنار هم قرار میگیرند. این رویداد، فراتر از نمایشگاه، سکویی برای شکلدهی به آینده انرژی جهان است. این نمایشگاه با حضور بیش از ۲۲۵۰ غرفهدار، شامل ۵۴ شرکت ملی، بینالمللی و یکپارچه انرژی گردهمایی بینظیر برای فعالان این صنعت است. نمایشگاه، کنفرانسی چندوجهی است که به موضوعاتی همچون هوش مصنوعی، کربنزدایی، انرژیهای پاک و سرمایهگذاریهای کلان میپردازد. برای مثال در سال ۲۰۲۵، بیش از ۴۶ میلیارد دلار قرارداد منعقد شد که نشاندهنده نقش محوری این رویداد در شکلدهی به آینده انرژی جهان است. این نمایشگاه، بستری برای تبادل دانش، معرفی نوآوریها و ایجاد همکاریهای استراتژیک در مقیاس جهانی است.
OTC آزمایشگاه فناوریهای فراساحلی: OTC در هیوستون تگزاس، میدان رقابت فناوریهای پیشرفته فراساحلی است؛ جایی که مهندسی، نوآوری و ملاحظات محیطزیستی در سختترین شرایط عملیاتی به آزمون گذاشته میشوند. این کنفرانس و نمایشگاه، پلتفرمی برای معرفی جدیدترین دستاوردها در اکتشاف، حفاری و تولید نفت و گاز از منابع دریایی است. با توجه به پیچیدگیها و چالشهای خاص عملیاتی، OTC محلی برای گردهمایی متخصصان، مهندسان و شرکتهایی است که در خط مقدم نوآوری در این حوزه قرار دارند. این رویداد، نهتنها به جنبههای فنی میپردازد، بلکه به مسائل زیستمحیطی و پایداری در عملیات فراساحلی نیز توجه ویژهای دارد.
Gastech آینده گاز و هیدروژن: Gasthech تمرکزش را بر گاز طبیعی گذاشته است؛ سوختهایی که در مسیر گذار انرژی، نقشی اساسی ایفا میکنند و آینده بازار جهانی انرژی را شکل میدهند. این نمایشگاه و کنفرانس، محلی برای بحث و تبادل نظر درباره نقش گاز طبیعی بهعنوان سوخت در مسیر گذار به انرژیهای پاک و همچنین توسعه فناوریهای هیدروژن است. Gastech با گردآوری رهبران صنعت، سیاستگذاران و نوآوران، به ترسیم نقشه راه برای آینده انرژی جهان کمک میکند. NAPE Summit کانون معاملات اکتشاف و تولید: NAPE Summit که در هیوستون برگزار میشود، بیشتر بر جنبههای تجاری و معاملهگری در حوزه اکتشاف و تولید تمرکز دارد. این رویداد، بستری برای شرکتها و سرمایهگذاران است که فرصتهای جدید را شناسایی و قراردادها را منعقد کرده و به توسعه پروژههای جدید بپردازند. این نمایشگاه با رویکردی کاملاً تجاری نقش مهمی در پویایی بازار ایفا میکند.
دو روایت از دو صنعت
مقایسه نمایشگاههای ایران و جهان، در واقع مقایسه دو اولویت برخاسته از دو موقعیت متفاوت است. در ایران، بومیسازی و تابآوری به محور اصلی روایت نمایشگاهی تبدیل شدهاند؛ ضرورتی که از محدودیتهای تحریمی، نااطمینانی در زنجیره تامین و فشار برای حفظ تداوم تولید ناشی میشود. در چنین فضایی، نمایشگاهها بیش از آنکه به آینده دور بیندیشند، معطوف به پاسخگویی به نیازهای فوری صنعت و کاهش وابستگیهای حیاتی هستند. در مقابل، نمایشگاههای جهانی بر نوآوری، کربنزدایی، گذار انرژی و همکاریهای بینالمللی تمرکز دارند؛ اولویتهایی که محصول دسترسی به سرمایه، فناوریهای پیشرفته و حضور فعال در زنجیره ارزش جهانی است. بااینحال، این دو مسیر الزاماً در تقابل با یکدیگر قرار ندارند. تجربه نشان داده است که حتی راهبرد خودکفایی نیز بدون اتصال به جریانهای نوآوری جهانی، در معرض فرسایش و تکرار قرار میگیرد.
نمایشگاههایی مانند نمایشگاه حمایت از ساخت داخل در صنعت نفت، گاز، پتروشیمی و پالایش کیش نشانههایی از این آگاهی را بروز دادهاند؛ جایی که بومیسازی صرف، بهتدریج جایش را به بحث درباره کیفیت ساخت، دیجیتالیسازی زنجیره تامین، استفاده از داده و بهکارگیری هوش مصنوعی در پایش و نگهداشت تجهیزات میدهد. این همگرایی تدریجی نشان میدهد که در شرایط محدودیت، صنعت انرژی ایران ناگزیر است به زبان فناوریهای نو سخن بگوید. خودکفایی پایدار، دیگر به معنای تولید داخلی صرف نیست، بلکه مستلزم توان جذب، تطبیق و توسعه فناوریهای نوین است؛ همان نقطهای که مسیر ایران و جهان میتواند نه در تقابل، بلکه در امتداد یکدیگر قرار گیرد.
خودکفایی و واقعیتها
با این همه، ورود به نقد نمایشگاههای نفت و گاز ایران نه برای نفی دستاوردها، بلکه برای عبور از روایتهای تثبیتشده و نزدیک شدن به واقعیتهای صنعت ضروری است. در ایران، نمایشگاههای نفت، گاز و پتروشیمی اغلب با زبان «اقتدار ملی» و «خودکفایی» روایت میشوند؛ زبانی که ریشه در سالها فشار تحریم و ضرورت اتکا به توان داخلی دارد. این روایت، بخشی واقعی از تجربه صنعت انرژی در کشورمان است، اما همه آن نیست. نمایشگاهها، بهویژه در سالهای گذشته، بیش از آنکه بازتاب کامل وضع صنعت باشند، به بازنمایی گزینشی از توانمندیها تبدیل شدهاند؛ جایی که موفقیتها برجسته و ناکامیها و محدودیتها به حاشیه رانده میشوند. در نمایشگاه بینالمللی نفت، گاز، پالایش و پتروشیمی تهران، اگرچه حضور گسترده شرکتهای داخلی نشانهای از ظرفیت فنی در کشورمان است، اما این پرسشها نباید بیپاسخ بمانند. پرسشهایی از قبیل چه تعداد از تفاهمنامهها واقعاً به قراردادهای عملیاتی منجر میشوند؟ چه سهمی از فناوریهای عرضهشده، در بازار جهانی رقابتپذیر هستند؟ و تا چه اندازه این نمایشگاهها توانستهاند مسئله مزمن بهرهوری پایین و فرسودگی سرمایه در صنعت نفت ایران را حل کنند؟
نمایشگاهها اغلب پرشورند، اما صنعت، همچنان با چالشهایی ساختاری دستوپنجه نرم میکند؛ از کمبود سرمایهگذاری خارجی پایدار گرفته تا شکاف فناوری با بازیگران پیشرو جهانی. تحریمها اگرچه به توسعه برخی توانمندیهای بومی انجامیدهاند، اما همزمان باعث شدهاند نوآوری در بسیاری از حوزهها، بیشتر جایگزین اضطرار باشد تا انتخاب راهبردی. پرسش اساسی اینجاست: آیا بومیسازی بدون اتصال پایدار به زنجیره ارزش جهانی میتواند در بلندمدت به ارتقای کیفیت، کاهش هزینه و توسعه صادرات منجر شود؟ یا خطر آن وجود دارد که صنعت، در حلقهای بسته از تامینکنندگان داخلی بچرخد و فاصله خود را با فناوریهای مرزی جهانی افزایش دهند؟ در مقایسه با نمایشگاههایی مانند ADIPEC یا Gastech نمایشگاههای ایران کمتر به موضوعاتی همچون کربنزدایی، گذار انرژی و سرمایهگذاری مشترک بینالمللی میپردازند. این غیبت، نه از ناآگاهی، بلکه از محدودیتهای ساختاری و ژئوپلیتیک ناشی میشود؛ اما نتیجه آن فاصله گرفتن تدریجی از گفتوگوی اصلی انرژی در جهان است. نمایشگاههای ایرانی بیش از آنکه درباره «آینده انرژی» باشند، درباره «دوام امروز صنعت» سخن میگویند. این تفاوت ظریف اما مهم است.
بااینهمه، نقد نمایشگاههای انرژی در ایران به معنای نادیده گرفتن دستاوردها نیست، بلکه تلاشی است برای آنکه در کنار موفقیتها، محدودیتها، ناکامیها و نیازهای صلاحی نیز روی میز بیایند. شاید نقطه بلوغ نمایشگاههای نفت و گاز ایران، روزی باشد که کیفیت قراردادها مهمتر از تعداد آنها شود، صادرات فناوری به اندازه ساخت داخل جدی گرفته شود و نمایشگاهها بهجای بازتولید امید، به ابزاری برای سنجش واقعیت صنعت تبدیل شوند. آنوقت، نمایشگاهها نه فقط ویترین مقاومت، بلکه آینه صادق صنعت انرژی ایران خواهند بود.
آینده نمایشگاهها
نمایشگاههای نفت، گاز و پتروشیمی، چه در ایران و چه در عرصه بینالمللی، بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافتهاند. آنها نهتنها نبض تپنده صنعت انرژی را به نمایش میگذارند، بلکه بهعنوان سکوهایی برای گفتوگو، نوآوری و همکاری نقش حیاتی در شکلدهی به آیندهای پایدار ایفا میکنند. از تلاش برای خودکفایی و تابآوری در ایران تا حرکت به سوی انرژیهای پاک و دیجیتالیسازی در سطح جهانی، این رویدادها نشان میدهند که صنعت انرژی، همواره در حال تحول و تطبیق با چالشها و فرصتهای جدید است. این نمایشگاهها دیگر فقط محل نمایش تجهیزات نیستند. آنها به سکوهایی برای سیاستگذاری و تصمیمسازی، انتقال فناوری، شکلدهی همکاریهای استراتژیک و تربیت نیروی انسانی آینده صنعت انرژی تبدیل شدهاند. این گردهماییها نهتنها به تبادل تجاری و فناوری کمک میکنند، بلکه به ایجاد درک متقابل و همبستگی در میان فعالان این صنعت در سراسر جهان نیز منجر میشوند.
این نمایشگاهها، روایتی از پویایی، نوآوری و تعهد به آیندهای است که در آن، همکاریهای بینالمللی و رویکردهای پایدار، نقش محوری خواهند داشت. چه در تهران و کیش، چه در ابوظبی و هیوستون، این گردهماییها روایتگر صنعتی هستند که در حال تغییر است؛ صنعتی که میان محدودیتها و فرصتها، بهدنبال آیندهای پایدار، هوشمند و جهانی میگردد. نمایشگاههای انرژی، امروز نه فقط آینه صنعت، بلکه نقشه راه آینده آناند.
