هشدار آبی برای پایتخت
وضعیت بحرانی در تابستان۱۴۰۵ ناشی از چند عامل کلیدی است.: نخست، کمبود شدید منابع سطحی و افت بیسابقه آبخوانها بهدلیل برداشتهای بیرویه در سالهای گذشته، شکاف بین عرضه و تقاضا را به بالاترین سطح خود خواهد رساند.
دوم، گرمای هوا و افزایش مصرف در تابستان، فشار مضاعفی بر شبکه توزیع وارد خواهد کرد.
سوم، استفاده اضطراری از چاهها و منابع زیرزمینی آسیبپذیر، خطر فرونشست زمین را تشدید کرده و میتواند خسارتهای جبرانناپذیری بر زیرساختهای شهری وارد کند. چهارم، قطع و وصل مکرر شبکه، بهویژه در خطوط فرسوده، سبب ایجاد شوکهای فشار قوی شده و منجر به ترکیدگی لولهها، افزایش هدررفت و هزینههای نگهداری خواهد شد.
برای مقابله با این بحران، لازم است برنامهای جامع و ساختاریافته شامل مدیریت همزمان عرضه و تقاضا تدوین شود. در حوزه مدیریت عرضه، تکمیل و بهرهبرداری اضطراری از خطوط انتقال آب اولویت اصلی محسوب میشود. خط دوم انتقال آب از سد طالقان به تهران، بهعنوان یک ظرفیت حیاتی، باید هرچه سریعتر تکمیل شود تا آب قابل استفاده برای شبکه تامین شود. علاوه بر تکمیل فیزیکی، اجرای طرحهای افزایش راندمان خطوط موجود، شامل بهینهسازی کانالها، نصب پمپهای قویتر و کاهش تلفات در مسیر انتقال، میتواند ظرفیت تامین آب شهر را در کوتاهمدت به حداکثر برساند.
در کنار این، مدیریت هوشمند منابع زیرزمینی ضروری است. تدوین یک برنامه پویا برای بهرهبرداری از چاههای موجود، چاههای اضطراری جدید و حتی چاههای اجارهای بخش خصوصی، همراه با نظارت دقیق کیفی، میتواند امکان پاسخ سریع به پیک مصرف را فراهم کند. ایجاد بانک اطلاعاتی جامع از چاهها، شناسایی و تجهیز تمام منابع مجاز و آمادهسازی آنها برای ورود به مدار، اقدام مهم دیگری است که باید همزمان با افزایش زیرساختهای سطحی دنبال شود. با این حال، باید توجه داشت که اتکا به منابع زیرزمینی تنها یک راهکار کوتاهمدت است و استمرار برداشتهای بیرویه، تحلیل کامل آبخوانها و کاهش پایایی منابع را به دنبال خواهد داشت.
جایگزینی منابع شرب با پساب تصفیهشده نیز میتواند فشار بر منابع زیرزمینی را کاهش دهد. استفاده از پساب تصفیهشده برای آبیاری فضای سبز شهری و بخشهای کشاورزی، با تسریع در احداث خطوط انتقال و تصویب الزام قانونی برای صنایع و فضاهای سبز بزرگ، باعث میشود آب باکیفیت برای شرب حفظ شود. این راهکار علاوه بر کاهش برداشت از چاهها، به مدیریت پایدار منابع آب کمک میکند و مصرف بهینه را در شرایط تنش تسهیل میکند. راهکارهای مدیریت مصرف نیز باید با شدت بیشتری نسبت به گذشته اجرا شوند. اصلاح ساختار تعرفهها، اجرای پلکانی قیمت برای دهکهای پرمصرف و افزایش هزینه آب برای مصارف بالاتر از الگوی مصرف، ابزار مهمی برای کاهش تقاضا محسوب میشود. همزمان، حمایت از خانوارهای کممصرف و اقشار کمدرآمد، از طریق معافیت یا ارائه یارانه، باعث حفظ عدالت اجتماعی و پذیرش اصلاحات میشود.
اقدامات ترویجی و فرهنگی نیز اهمیت فراوانی دارند. اطلاعرسانی شفاف درباره وضعیت بحرانی آب، آموزش همگانی برای صرفهجویی در مصرف و بهرهگیری از رسانهها برای ایجاد حساسیت عمومی، ابزارهایی هستند که میتوانند مشارکت مردمی را افزایش دهند و فشار اجتماعی برای رعایت الگوهای مصرف ایجاد کنند. آموزشهای ساده مانند استفاده از شیرهای کاهنده، کاهش زمان استحمام، بهینهسازی استفاده از ماشین لباسشویی و رعایت الگوهای مصرف خانگی، در کنار اطلاعرسانی گسترده، میتواند اثر قابلتوجهی بر کاهش مصرف داشته باشد. مدیریت فنی شبکه نیز باید هوشمندانه و هدفمند باشد.
اجرای طرحهای مدیریت فشار در ساعات کممصرف میتواند میزان نشت شبکه را کاهش دهد و از آسیب به تاسیسات جلوگیری کند. حمایت از نصب مخازن ذخیره استاندارد و پمپهای متناسب با مصرف در ساختمانهای مسکونی و تجاری، همراه با ارائه مشاوره فنی رایگان برای شناسایی نقاط هدررفت، از دیگر اقدامات موثر در مدیریت مصرف است. این اقدامات باعث میشود در زمان افت فشار یا قطعی برنامهریزیشده، کاربران دچار بحران ناگهانی نشوند و توزیع عادلانه منابع حفظ شود. هیچ یک از راهکارهای فوق به تنهایی قادر به حل بحران نیستند. بسته جامع مدیریتی باید شامل چهار محور اصلی باشد؛ افزایش فوری عرضه از طریق تکمیل خط انتقال طالقان و حفر چاههای اضطراری، مدیریت هوشمند ذخایر و جایگزینی پساب، بازدارندگی اقتصادی از طریق اصلاح تعرفهها و کاهش تلفات شبکه با مدیریت فشار و کاهش هدررفت. اجرای همزمان این اقدامات، با سرعت عملیاتی، تنها راه عبور از بحران تابستان ۱۴۰۵ محسوب میشود.
علاوه بر اجرای فوری اقدامات، آمادگی برای سناریوی بدترین حالت نیز حیاتی است. برنامهریزی برای قطعیهای موضعی و اطلاعرسانی شفاف به مردم، بهمنظور جلب مشارکت، کاهش تنش و افزایش همدلی اجتماعی، باید به بخشی از سیاستهای مدیریتی تبدیل شود. بدون این آمادگی، حتی بسته جامع مدیریتی نیز ممکن است با مقاومت اجتماعی و مشکلات اجرایی مواجه شود. تابستان ۱۴۰۵، آزمونی بزرگ برای سیستم مدیریت آب تهران خواهد بود. شرایط منابع سطحی و زیرزمینی، کاهش شدید بارشها و تداوم خشکسالی، نشان میدهد که تامین آب شرب پایتخت بدون اقدام فوری و هماهنگ با مشکلات جدی مواجه خواهد شد.
افزایش ظرفیت، مدیریت هوشمند منابع و جایگزینی پساب، اصلاح تعرفهها و کاهش تلفات شبکه، چهار رکن اساسی عبور از این بحران هستند. تاخیر در اجرای هر یک از این اقدامات، میتواند منجر به بحرانی عمیقتر، نارضایتی اجتماعی گسترده و خسارتهای اقتصادی و محیطزیستی جبرانناپذیر شود. تنها با اقدام هماهنگ، هوشمند و فوری در هر چهار محور، تهران میتواند تابستان ۱۴۰۵ را بدون اختلالات شدید پشت سر بگذارد و مسیر مدیریت پایدار منابع آب را در بلندمدت تضمین کند. مشارکت مردم، بخش خصوصی و تصمیمگیران در همه سطوح، شرط لازم برای موفقیت این بسته مدیریتی است و بدون آن، سیاستی نمیتواند اثرگذار باشد.
* مدیر گروه مهندسی آب، فاضلاب و محیطزیست دانشگاه شهیدبهشتی
