آیا افزایش قیمت بنزین پاشنه آشیل اقتصاد ترامپ میشود؟
برنده جنگ در اقتصاد آمریکا
بیش از یک ماه از تهاجم اسرائیل و آمریکا به ایران میگذرد؛ جنگی که حالا آثار آن بهوضوح در بازارهای جهانی و بهویژه بازار انرژی نمایان شده است. در این مدت، تنشها نهتنها فروکش نکرده، بلکه با نگرانی از اختلال در مسیرهای انتقال انرژی، به افزایش قیمت بنزین و سایر حاملهای انرژی دامن زده است. روزنامه نیویورک تایمز در گزارشی تحلیلی به بررسی پیامدهای این جنگ بر اقتصاد آمریکا و جهان پرداخته و تاکید کرده است بازارها فعلا بدترین سناریوها را بهطور کامل در قیمتها لحاظ نکردهاند، اما روند فعلی نگرانکننده است. بهویژه عبور قیمت بنزین در آمریکا از مرز 4 دلار برای هر گالن، زنگ خطر تازهای برای اقتصاد این کشور به صدا درآورده است؛ سطحی که در گذشته همواره با افزایش فشار تورمی و نگرانیهای سیاسی همراه بوده است. این افزایش قیمت، نتیجه مستقیم نگرانیها از محدود شدن عرضه انرژی در منطقه خلیجفارس است. تنگه هرمز بهعنوان یکی از مهمترین گلوگاههای انتقال نفت جهان، با اختلال در تردد کشتیها مواجه است. در چنین شرایطی، بازارها با نوسانات شدید مواجه شدهاند و شاخصهای مالی نیز واکنش منفی نشان دادهاند.
گزارش نیویورک تایمز همچنین هشدار میدهد که در صورت تداوم جنگ، پیامدها میتواند فراتر از افزایش قیمت انرژی باشد و حتی به کند شدن رشد اقتصادی یا بروز رکود در برخی کشورها منجر شود؛ بهویژه در اقتصادهایی که وابستگی بالایی به واردات انرژی دارند. جنگ در خلیج فارس همین حالا هم برای بازارها و اقتصاد جهانی بد بوده است. در این هیچ تردیدی نیست. اما از یک دیدگاه صرفا مالی، مساله دیگری مطرح است: تا زمانی که همه درگیریها پایان یابد، میزان تاثیر آن چقدر بزرگ خواهد بود؟ در این مرحله، بهترین کاری که هر کسی میتواند بکند، ارائه پیشبینیهای آگاهانه است. تصمیمگیریهای غریزی ترامپ، در کنار توانایی مقاوم ایران برای بستن مسیرهای کشتیرانی و وارد کردن خسارت به تولید انرژی در خلیجفارس، به این معناست که دامنه احتمالات این جنگ همچنان بهطرز شگفتآوری گسترده است.
پیشبینیهای جدید بهطور پیوسته منتشر میشوند. بیشتر سناریوها از بد تا بسیار بد و حتی بدتر متغیرند. کنار گذاشتن هیچ احتمالی آسان نیست. به گزارش نیویورک تایمز، بازارها تا اینجا پیشبینیهای «صرفا بد» را پذیرفتهاند که در شرایط کنونی، در واقع به معنای چشماندازی مثبت است. در طول ماه گذشته، اظهارنظرهای پراکنده ترامپ که نشان میداد جنگ تقریبا تمام شده، باعث جهشهایی در بازارها شد، که سپس با عقبنشینیهایی دنبال شدند. در سخنرانیای از کاخ سفید در روز چهارشنبه، ترامپ گفت: «در طول دو تا سه هفته آینده، ما آنها را به عصر حجر بازمیگردانیم، جایی که به آن تعلق دارند. در این میان، گفتوگوها ادامه دارد.»
او همچنین گفت که بازگشایی تنگه هرمز را (که ایران آن را کنترل میکند و یکپنجم نفت و گاز طبیعی جهان معمولا از آن عبور میکند) به کشورهای دیگر واگذار خواهد کرد. قیمت انرژی بهطور دردناکی بالاست، و سهام و اوراق قرضه از زمان آغاز جنگ کاهش یافتهاند. حتی پس از یک جهش دیرهنگام، شاخص اساندپی500 (S&P 500) در سهماهه اول سال که روز سهشنبه پایان یافت، ۷.۳ درصد کاهش یافت، و از زمانی که ایالات متحده و اسرائیل در ۲۸فوریه به ایران حمله کردند، تقریبا ۸ درصد افت کرده است. این نوسانات ضربهزننده بودهاند. اگر اجماع سرمایهگذاران این بود که جنگ آسیب عمیق و بلند مدتی به اقتصاد جهانی وارد خواهد کرد، بازارها در وضعیت بسیار بدتری قرار داشتند. از آنجا که نفت، گاز طبیعی و کود از اجزای بسیار مهم برای بسیاری از جنبههای زندگی روزمره هستند، کاهش عرضهای که تاکنون رخ داده، همین حالا هم خطرناک است. یک جنگ طولانیمدت بسیار خطرناکتر خواهد بود و حتی میتواند رکود جهانی را به راه بیندازد.
کاهش محبوبیت ترامپ
در ایالات متحده، میانگین قیمت هر گالن بنزین در هفته اخیر از مرز ۴ دلار عبور کرد. این سطح پیشتر برای بسیاری از آمریکاییها نشانه آن بوده که تورم به مشکلی جدی تبدیل شده و چشمانداز سیاسی افراد در قدرت را به خطر میاندازد؛ هرچند به نظر میرسد ارتباط میان قیمت بنزین و میزان محبوبیت رئیسجمهور در ۱۵ سال گذشته ضعیفتر شده است. در ژوئن ۲۰۲۲، قیمت متوسط بنزین از ۵ دلار در هر گالن گذشت که مشکلات جدی برای دولت بایدن ایجاد کرد. قیمت بنزین در ایالات متحده همین حالا هم بهدلیل اثرات تاخیری در پالایش و توزیع نفت، به طرز اثرگذاری بالا رفته و بهطور قطع به افزایش ادامه خواهد داد. اگر مصرفکنندگان با کاهش شدید هزینهها واکنش نشان دهند، رشد اقتصادی میتواند کند شود یا حتی بهطور قابل تصوری وارد روند معکوس و رشد منفی شود.
این وضعیت فدرالرزرو را در تنگنا قرار داده است. فدرالرزرو در آخرین نشست خود در اواسط مارس، اعلام کرد که برخلاف خواسته آقای ترامپ تا زمانی که اثرات تورمی جنگ روشن نشود، نرخ بهره را کاهش نخواهد داد. اگر بهدلیل جنگ، بیکاری افزایش یابد، ناچار به کاهش نرخها خواهد شد. و احتمال افزایش نرخ بهره برای مهار تورم، از زمان آغاز جنگ بهطور چشمگیری افزایش یافته، هرچند پس از سخنرانی پاول رئیس فدرالرزرو، این احتمال در بازارهای آتی کاهش یافت، زیرا بسیاری لحن او را متمایل به سیاستهای انبساطی برداشت کردند. او روز دوشنبه به دانشجویان یک درس اقتصاد در دانشگاه هارواد گفت: «ما احساس میکنیم سیاستمان در جای خوبی قرار دارد تا صبر کنیم و ببینیم نتیجه چه خواهد شد.»
بنابراین فعلا به نظر میرسد فدرالرزرو در وضعیت ثبات باقی مانده است. ایالاتمتحده تا حدی در برابر اثرات افزایش قیمت انرژی محافظت شده، زیرا صادرکننده خالص نفت و گاز طبیعی مایع است. اما وضعیت در کشورهایی که چنین منابعی ندارند بسیار بدتر است، بهویژه در آسیا، مانند پاکستان، فیلیپین، ویتنام، تایلند و سریلانکا، جایی که کمبود انرژی از خلیج فارس بهشدت احساس میشود. بخش عمدهای از اروپا نیز با مشکلات انرژی بیشتری نسبت به آمریکا روبهروست، زیرا شوک نفتی ناشی از جنگ روسیه در اوکراین همچنان به اقتصاد قاره آسیب میزند و کمبودهای فعلی وضعیت را بهمراتب بدتر کرده است.
گلوگاه انرژی در دست ایران
حتی اگر ترامپ در چند هفته آینده تصمیم بگیرد که ایالات متحده بهاندازه کافی جنگیده است، شوک انرژی ناشی از این جنگ توسط یک فرد یا یک کشور قابل حل نیست. ایران قطعا در این موضوع نقش دارد. ایران نشان داده که میتواند تنگه را بهشدت محدود کند، و گلوگاههای مهم انرژی دیگری نیز وجود دارند. برای مثال، حوثیها یک نیروی شبهنظامی مورد حمایت ایران در یمن تهدید کردهاند که مسیرهای کشتیرانی در دریای سرخ را مسدود خواهند کرد، که پیشتر نیز به آنها حمله کردهاند. همچنین خسارت قابلتوجهی به ظرفیت تولید در خاورمیانه وارد شده است. برای بالا نگه داشتن قیمت انرژی «یا حتی بالاتر بردن آن» چیز زیادی لازم نیست.
با این حال، بیشتر تولیدکنندگان و مصرفکنندگان نفت بهشدت خواهان پایان سریع این درگیری هستند. شاید صرفا به این دلیل که این نتیجه منطقی به نظر میرسد، دیدگاه غالب این است که همین اتفاق رخ خواهد داد. برای مثال، شرکت پژوهشی مستقل کپیتال اکونومیکس (Capital Economics) در لندن، در «سناریوی پایه» خود در اواخر مارس پیشبینی کرد که جنگ بهسرعت پایان خواهد یافت و جریان نفت به حالت عادی بازخواهد گشت. به گفته جنیفر میکیون (Jennifer McKeown)، اقتصاددان ارشد جهانی این شرکت، احتمال این سناریو دو سوم برآورد شده است.
در این سناریوی نسبتا ملایم، احتمالا ایالات متحده بهترین عملکرد را خواهد داشت، درحالیکه کشورهایی که بیشتر به واردات انرژی وابستهاند، به درجات مختلفی با عقبگرد مواجه خواهند شد، بهدلیل افزایش قیمتها و کمبود انرژی که از هماکنون آغاز شده است. در «سناریوی نامطلوب» این شرکت -که در آن جنگ ادامه مییابد- ایالات متحده باز هم بهتر از بیشتر کشورها عمل میکند، درحالیکه سایر کشورها نزدیک به رکود یا کاملا وارد رکود میشوند.
صندوق بینالمللی پول در یک پست وبلاگی در این هفته اعلام کرد که احتمالات آنقدر زیادند که پیشبینی دقیق آینده ممکن نیست. اما صرفنظر از زاویه نگاه، «همه مسیرها به قیمتهای بالاتر و رشد کندتر منتهی میشوند.» برخی نتایج بهویژه دردناک خواهند بود؛ بهخصوص برای مناطق آسیبپذیر، و بدترین وضعیت مربوط به کشورهای فقیر واردکننده انرژی در آفریقا، آسیا و آمریکای لاتین است. این نهاد افزود: «کشورهای کمدرآمد بهطور ویژه در معرض خطر ناامنی غذایی هستند.»
فقط «بد»، نه فاجعهبار
سخت است که اثرات جنگ بر بازار سهام آمریکا را ملایم جلوه داد. بیشتر سبدهای سرمایهگذاری کاهش یافتهاند، مگر اینکه سهام و بخشهای خاصی را بهدقت انتخاب کرده باشید. سرمایهگذاری در سوختهای فسیلی و برخی شرکتهای نظامی سودآور بوده است. تا پایان سهماهه در روز سهشنبه، اکسون موبیل (Exxon Mobil) بیش از ۴۰ درصد رشد داشت و لاکهید مارتین (Lockheed Martin) ۲۵ درصد افزایش یافته بود اما کل بازار سهام آمریکا کاهش داشت. صندوقهای اوراق قرضه با افزایش نرخ بهره افت کردهاند، و بسیاری از بازارهای بینالمللی بهمراتب بدتر آسیب دیدهاند.
با این حال، رشد اخیر بازار یادآوری مهمی ارائه میدهد: بیشتر جنگها در دهههای اخیر، یک سال پس از پایان درگیریها، تاثیر اندکی بر بازارهای مالی داشتهاند. ممکن است این مورد نیز مشابه باشد. سود شرکتها که پایه قیمت سهام است هنوز قوی است، و اگر اقتصاد به رشد ادامه دهد، بازار سهام میتواند دوباره با محرک هزینهکرد در حوزه هوش مصنوعی افزایش یابد. اما ریسکها از چند جهت افزایش یافتهاند. رونق هوش مصنوعی ممکن است متوقف شود، و تعرفههای ترامپ میتوانند اقتصاد را منحرف کنند. در حال حاضر، جنگ همچنان بزرگترین تهدید است. اگر آنقدر خوششانس هستید که سرمایهگذار باشید و تحمل یک مسیر پرنوسان را دارید، به هر حال در بازار بمانید. پول نقد در حسابهای امن دارای بهره میتواند هنگام سقوط بازارها که گهگاه رخ میدهد، آرامشبخش باشد. برنامهریزی منطقی در چنین جهانی دشوار است، اما این همان جهانی است که در آن زندگی میکنیم.
