آیا جاهطلبیهای بنسلمان به بنبست خورده است؟
رویاهای بر باد رفته شاهزاده
«ویوین نریم» در گزارشی برای نیویورکتایمز نوشت، با این حال، غلبه بر وابستگی عربستان به نفت دشوارتر شده است. هنگامی که قیمت نفت در سالهای ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ بالا رفت و درآمد دولت را افزایش داد، موجی از پروژههای پر سر و صدا آغاز شد: یک شهر اسکی کوهستانی، یک آسمانخراش مکعبی شکل، یک لیگ گلف مستقل. هنگامی که قیمت نفت متعاقبا کاهش یافت و منابع مالی دولت را تحت فشار قرار داد، مقامات شروع به جستوجوی پول برآمدند. نتیجه چه شد؟ لغو، به تاخیر انداختن و کاهش برنامههایی که معلوم شد بسیار بزرگ هستند. جنگ ایالات متحده و اسرائیل با ایران، که صادرات نفت از طریق تنگه هرمز را مختل کرد و باعث حملات موشکی و پهپادی به این پادشاهی شد، کمکی نکرد. این موقعیتی است که شاهزاده محمد (که اکنون ۴۰ ساله و حاکم بالفعل عربستان است) در این ماه (در دهمین سالگرد برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰») خود را در آن یافته است.
چندی پیش مقامات سعودی استراتژی جدیدی را برای «صندوق ثروت ملی» تقریبا یکتریلیون دلاری این کشور اعلام و تاکید کردند که تمرکز آنها در آینده بر «کارآیی» خواهد بود. «یاسر الرمیان»، رئیس صندوق، گفت: «هیاتمدیره صندوق در حال بررسی ابتکارات است و از مدیران اجرایی خواسته شده تا «آنچه را که باید داشته باشند» شناسایی کنند و «آنچه را که خوب است داشته باشند» کنار بگذارند یا به تاخیر بیندازند.» الرمیان در یک کنفرانس خبری در ریاض گفت: «باید در مورد زمانبندی برخی سرمایهگذاریها تجدیدنظر شود.» کمی بعد، اخباری منتشر شد مبنی بر اینکه این صندوق ممکن است حمایت مالی خود را از « LIV Golf» - پیست گلف نوپایی که چهار سال پیش تاسیس کرده بود- قطع کند. شهر اسکی کوهستانی به نام «تروینا» و آسمانخراش مکعبی شکل به نام «مکعب»، ممکن است با سرنوشت مشابهی روبهرو شوند.
در ژانویه، کمیته المپیک این پادشاهی اعلام کرد که برنامههای میزبانی «بازیهای زمستانی آسیایی ۲۰۲۹» در تروینا بهطور نامحدود به تعویق خواهد افتاد و بازیها در آن سال به قزاقستان، جایی که مرتبا برف میبارد، منتقل میشوند. در همان ماه، رویترز گزارش داد که مقامات ساخت «مکعب» را به حالت تعلیق درآوردهاند و در حال ارزیابی مجدد امکانسنجی و تامین مالی پروژه هستند. «زیاد داوود»، اقتصاددان ارشد بازارهای نوظهور در بلومبرگ اکونومیکس، گفت: «داستان همیشه با نفت شروع و پایان مییابد. کاهش قیمت نفت در چهار سال گذشته تا زمان جنگ، آنها را وادار به تجدیدنظر کرد؛ زیرا آنها بیش از حد تحت فشار بودند.»
در طول ۱۰سال گذشته، دولت توانسته وابستگی خود به درآمد نفت را کاهش دهد و با استفاده از مالیات و هزینهها، منابع مالی جدیدی پیدا کند. اما برنامهها و جاهطلبیهای شاهزاده سریعتر از ظرفیت مالی دولت رشد کرده است. وزارت دارایی در تمام ۱۰سال گذشته به جز یک سال، کسری بودجه را ثبت کرده است و انتظار دارد این روند برای چندین سال آینده نیز ادامه یابد. داوود افزود: افزایش شدید قیمت نفت بهدلیل جنگ به عربستان کمک کرده تا تقریبا به نقطه سربهسر برسد، با وجود اینکه صادرات نفت به طور قابلتوجهی کاهش یافته است. با این حال، الرمیان در مصاحبهای با العربیه، گفت که جنگ «فشار را برای ارزیابی مجدد اولویتها افزایش میدهد». او گفت: «معاملات و سرمایهگذاریها بهدلیل جنگ و دلایل دیگر، بر اساس امکانسنجی اقتصادی آنها، در حال بررسی مجدد هستند.» با وجود این، استراتژی جدید برای این صندوق که در لفافه زبان مبهم سازمانی و جزئیات مختصری گنجانده شده است، نشاندهنده تغییر مهمی در مسیر عربستان سعودی تحت رهبری شاهزاده محمد است.
شاهزاده در سالهای آغازین قدرت، خود را با «تغییردهندگان» دنیای تکنولوژی مانند استیو جابز و مارک زاکربرگ مقایسه میکرد؛ کسانی که شعارشان «با سرعت حرکت کن و ساختارها را درهم بشکن» بود. او فرماندهی یک مداخله نظامی فاجعهبار در یمن را بر عهده داشت و ماجرایی را هدایت کرد که در آن سعد حریری، نخستوزیر وقت لبنان، عملا در ریاض به گروگان گرفته شد و برای استعفا تحت فشار قرار گرفت. در سال۲۰۱۸، قتل جمال خاشقجی، ستوننویس واشنگتنپست، به دست ماموران دولتی در استانبول، موجی از اعتراضات جهانی را برانگیخت و برای مدتی کوتاه، از این شاهزاده یک چهره منزوی و مطرود بینالمللی ساخت.
اما در سالهای اخیر، شاهزاده خود را بهعنوان یک میانجی و دیپلمات مطرح کرده است، درحالیکه برخی از عناصر متظاهرانه برنامههای خود را کنار گذاشته است. شاهزاده محمد در ماه سپتامبر، در سخنرانی خود در شورای مشورتی پادشاهی، گفت: «ما مصمم به دستیابی و تکمیل اهداف خود هستیم. اما همچنین تایید میکنیم که اگر برای ما روشن شود که منافع عمومی ایجاب میکند، در لغو یا ایجاد تغییرات اساسی در هر برنامه یا هدفی تردید نخواهیم کرد.» برای بسیاری از طرفداران برنامههای شاهزاده، این عملگرایی خبر خوشایندی است. «احمد الخطیب»، مشاور ارشد شاهزاده و وزیر گردشگری این پادشاهی، در مصاحبهای با نیویورکتایمز در ماه نوامبر گفت: «این بسیار طبیعی است. شما متوقف میشوید، ارزیابی میکنید که چه چیزی درست پیش رفته است، چه چیزی اشتباه پیش رفته است و سپس بهبود مییابید.»
«خالد الفالح»، وزیر وقت سرمایهگذاری این کشور، در کنفرانسی در ریاض در ماه فوریه گفت که انتظار میرود برخی از پروژهها کاهش یابد. وی گفت: «تغییرات اساسی و غیرمنتظرهای در تقاضا، رقابت یا امکانسنجی یک پروژه خاص پس از مطالعات دقیق رخ میدهد. سپس شما مجبور میشوید آن پروژه را لغو کنید و پروژه دیگری را مطرح کنید؛ زیرا هر نهاد سرمایهگذاری محدودیتهایی در سرمایه موجود دارد.» اما از نظر منتقدان شاهزاده، این اصلاحات، فقدان دردناک شفافیت توسط دولت استبدادی را برجسته کرده است. برخی پرسشهایی را مطرح کردهاند در مورد اینکه چرا مقامات در ابتدا طرحهای غیرواقعی یا غیرقابل اجرا را اعلام کردند و اینکه چه مقدار پول تاکنون برای پروژههایی که اکنون ممکن است لغو شوند، هزینه شده است. «مریم الدوسری»، سخنگوی یک حزب مخالف سعودی در تبعید، گفت: «در مورد نئوم - منطقهای با الهام از داستانهای علمی تخیلی که در ساحل دریای سرخ برنامهریزی شده است - کل جوامع آواره شدند تا راه برای ساختوسازهایی که ممکن است اتفاق نیفتد، هموار شود.» او گفت: «بدون شفافیت، «ارزیابی مجدد» فقط کلمه دیگری برای فرار از مسوولیت است. چه کسی مسوول پولهای هدررفته عمومی و مردمی است که زندگیشان در این فرآیند نابود شده است؟»
در کشوری که تقریبا هر پروژه و ابتکاری توسط یک نفر - شاهزاده محمد – مورد نظارت قرار میگیرد، انگیزههای پشت تغییر مسیر همیشه مشخص نیست. صندوق ثروت ملی عربستان سعودی در ماههای اخیر به سرمایهگذاری سنگین در بازیهای ویدئویی ادامه داده است؛ حتی زمانی که مقامات شروع به صحبت در مورد مسیر جدید و محافظهکارانهتر کردند. سپتامبر گذشته، این کشور اعلام کرد که به همراه جرد کوشنر -داماد رئیسجمهور ترامپ - در خرید ۵۵میلیارد دلاری شرکت ناشر بازیهای ویدئویی «الکترونیک آرتس» سرمایهگذاری خواهد کرد. شاهزاده محمد به بازیهای ویدئویی علاقه زیادی دارد و میگوید که این بازیها به او کمک میکنند تا از واقعیت فرار کند و از واقعیت «بِبُرد».
الرمیان در یک کنفرانس خبری گفت: از دیگر تمرکزهای کلیدی این پادشاهی در سالهای آینده، سرمایهگذاری در هوش مصنوعی و اجرای برنامههای میزبانی نمایشگاه جهانی در سال۲۰۳۰ و جام جهانی در سال۲۰۳۴ خواهد بود. او گفت که این پروژهها «حیاتی» تلقی میشوند و بنابراین در اولویت قرار گرفتهاند. با این حال، تحلیلگران میگویند، اگر درآمد نفت دوباره افزایش یابد، ممکن است موجی از پروژههای جدید به دنبال آن بیاید. داوود گفت: «۱۰سال گذشته است، عملکرد اقتصادی و هزینههای عمومی هنوز به نفت مرتبط است. شکستن این ارتباط آسان نیست.»
