چرا روسیه برای مناطق شرقی اوکراین دندان تیز کرده است؟
دونتسک؛ آب حیات کییف
وضعیت خیابانهای روی زمین، دلیل این جنبوجوش زیرزمینی را توضیح میدهد. پنجرههای سوپرمارکتها و مغازهها در این شهرِ واقع در کرانه راست رودخانه دنیپرو، برای محافظت در برابر ترکشها با تختههای چوبی پوشانده شدهاند و ساختمانهای دیگر زخمهای ناشی از توپخانه و بمبهای هدایتشونده را بر تن دارند. بخشهای زیادی از خیابانهای شهر با تورهای ضد پهپاد پوشانده شدهاند؛ از جمله مسیر اصلی ورودی از سمت ساحل – که ۲۰ دقیقه با شهر فاصله دارد – و اکنون از سه طرف به یک تونل توری تبدیل شده است.
با حضور نیروهای روسی درست در آن سوی رودخانه، زندگی روزمره برای ۶۰ هزار ساکن باقیمانده (از جمعیت اصلی ۳۰۰ هزار نفری)، از جمله ۵۰۰۰ کودک، در خفا و زیر پوششهای حفاظتی میگذرد. این شهر که در آغاز جنگ در سال۲۰۲۲ توسط نیروهای روسی تصرف شد، تنها مرکز استانی اوکراین بود که به اشغال درآمد و ۹ماه بعد، پس از یک حمله برقآسا توسط اوکراین و عقبنشینی نیروهای روس به آن سوی دنیپرو، شهر آزاد شد. اما اگر مردم فکر میکردند کابوس به پایان رسیده، در اشتباه بودند. روسیه که در آن سوی رودخانه سنگر گرفته بود، موج فزایندهای از حملات را آغاز کرد. «سافاری پهپادی» بدنام روسیه که از مه۲۰۲۴ آغاز شد و طی آن شهروندان خرسون در خیابانها تعقیب و کشته میشدند، مقامات را وادار به نصب ۶۲مایل (۱۰۰ کیلومتر) تور ضد پهپاد در سطح شهر کرد. اگرچه این تورها علیه پهپادهای انتحاری کوچک و پهپادهای بمبافکن موثر بودهاند، اما روسها اکنون تاکتیک خود را تغییر داده و از پهپادها مین رها میکنند یا آنها را با راکت پراکنده میسازند.
غرش توپخانه و وزوز پهپادها به رویدادی روزمره تبدیل شده است. «منطقه قرمز» – نواری به عمق یک کیلومتر در امتداد اسکله دنیپرو رو به مواضع روسیه – خطرناکترین نقطه شهر محسوب میشود. خرسون مکان دشواری برای زیستن است. تمام خطوط مقدم در اوکراین چنین است؛ خواه دونباس باشد و خواه خرسون. اگرچه قرار بود مذاکرات صلح میان هیاتهای نمایندگی روسیه و اوکراین در روز یکشنبه (دیروز) در ابوظبی، از سر گرفته شود (که به روزهای چهارشنبه و پنجشنبه هفته جاری موکول شد)، اما دستکم یک موضوع محوری همچنان حلنشده باقی مانده است: سرنوشت منطقه دونتسک. ماههاست که مقامات روس اشاره کردهاند مسکو تا زمانی که اوکراین ۲۰۸۲مایل مربع (حدود ۵۳۹۲ کیلومترمربع) از خاک منطقه دونتسک را که همچنان در کنترل کییف است، واگذار نکند، به جنگ پایان نخواهد داد. مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، چهارشنبه ۸بهمن در جلسه سنا شهادت داد که موضوع منطقه دونتسک به «تنها مورد باقیمانده» در مذاکرات صلح تبدیل شده و افزود: «این هنوز پلی است که از آن عبور نکردهایم.»
به گزارش نیویورکتایمز، روسیه یک روز بعد، روایت متفاوتی را مطرح کرد. یوری اوشاکوف، دستیار سیاست خارجی کرملین، گفت که مسائل دیگری از جمله تضمینهای امنیتی پیشنهادی کشورهای غربی به اوکراین نیز باید حلوفصل شوند. با این حال، واضح است که آن بخش از منطقه دونتسک که تحت کنترل اوکراین قرار دارد، در کانون این مذاکرات جای گرفته است. این امر این پرسش را مطرح کرده است: چرا ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، تا این حد به این سرزمین خاص اهمیت میدهد؛ درحالیکه مسکو بر بخشهای دیگری از خاک اوکراین نیز ادعای مالکیت دارد؟
نمادگرایی و پروپاگاندای دولتی
از زمان تهاجم روسیه به اوکراین در سال۲۰۱۴، دونتسک در تلاش مسکو برای جدا کردن و سپس الحاق منطقه صنعتی عمدتا روسزبان شرق اوکراین، نقشی محوری داشته است؛ منطقهای که کرملین آن را از نظر تاریخی متعلق به روسیه میداند. روسیه بخش بزرگی از پروپاگاندای دولتی خود را بر مبنای نجات مردم مناطق دونتسک و لوهانسک، منطقهای که در مجموع به آن «دونباس» میگویند، بنا کرده است. روسیه پیش از این کنترل کامل منطقه لوهانسک را به دست گرفته است. در اواخر سال۲۰۲۲، کرملین الحاق چهار منطقه از اوکراین – لوهانسک، دونتسک، خرسون و زاپوریژیا – را اعلام کرد. به نظر میرسد مذاکرهکنندگان روس از تصرف بخشهایی از مناطق خرسون و زاپوریژیا که هنوز در کنترلشان نیست، صرفنظر کردهاند.
اما اگر کییف بتواند بخش بزرگی از دونتسک را نیز حفظ کند، ممکن است پوتین با واکنش منفی عناصر ملیگرای حامی جنگ در پایگاه سیاسی خود مواجه شود. بخشی از منطقه دونتسک که همچنان در دست اوکراین است، اهمیت نمادین ویژهای دارد. این بخش شامل شهر «اسلوویانسک» است؛ شهری که شورشهای سال ۲۰۱۴ از آنجا آغاز شد. ناکامی مسکو در تصرف این شهر که پروپاگاندای روسیه آن را «گهواره بهار روسی» مینامد، پس از ۱۲ سال تلاش، میتواند انتقادات ملیگرایان حامی جنگ را تشدید کند. تصرف کامل دونتسک همچنین میتواند به پوتین کمک کند تا روایتی از پیروزی را شکل دهد.
ولودیمیر زلنسکی، رئیسجمهور اوکراین، روز جمعه (۱۰بهمن) در اظهاراتی گفت که آماده است برای پایان دادن به جنگ مصالحه کند؛ اما نه بر سر تمامیت ارضی اوکراین. زلنسکی در ماه دسامبر گفته بود آماده است نیروهای خود را از بخش تحت کنترل کییف در منطقه دونتسک عقب بکشد و آن مناطق را به یک منطقه غیرنظامی تبدیل کند. اما او شرط کرده بود که روسیه نیز باید نیروهای خود را از بخش معادلی از خاک دونتسک خارج کند.
تابستان گذشته، زمانی که تلاشهای ترامپ برای میانجیگری صلح به بنبست رسید، دولت او ایده مبادله سرزمین با محوریت دونتسک را برای احیای مذاکرات با کرملین مطرح کرد. پوتین با یک پیشنهاد متقابل پاسخ داد که به اجلاس آلاسکا منجر شد. آنچه دقیقا ترامپ و پوتین در آن نشست بر سر آن توافق کردند، علنی نشده است. اما از آن زمان، رهبران روسیه بدون ارائه جزئیات، اصرار دارند که هرگونه توافق صلح باید به «روح انکوریج» یا «فرمول انکوریج» پایبند باشد. این عبارت عموما بهعنوان کنایه کرملین از توافقی تلقی میشود که پوتین در آلاسکا با ترامپ بر سر آن به توافق رسید: او جنگ را متوقف خواهد کرد؛ بهشرطیکه اوکراین باقیمانده دونتسک را واگذار کند (و با مجموعهای از خواستههای غیرسرزمینی دیگر موافقت کند). بخشی از منطقه دونتسک که همچنان در کنترل اوکراین است، یکی از مستحکمترین بخشهای جبهه محسوب میشود؛ زیرا خطوط دفاعی آن به سال۲۰۱۴، یعنی پیش از تهاجم تمامعیار روسیه، بازمیگردد. برخی تحلیلگران معتقدند که از دست دادن این استحکامات، اوکراین را در برابر هرگونه حمله احتمالی روسیه در آینده آسیبپذیرتر میکند و مسکو را در موقعیت خوبی برای آغاز یک تهاجم جدید در صورت شکست توافق صلح قرار میدهد.
شهر دونتسک، مرکز منطقه دونتسک که تحت اشغال روسیه است نیز سال گذشته با بحران شدید آب مواجه بود و همچنان با مشکل کمبود آب روبهرو است. کانالی که آب این منطقه را تامین میکرد، موسوم به کانال «سیورسکی دونتس-دونباس»، در آغاز تهاجم تمامعیار در سال۲۰۲۲ تخریب شد. سرچشمه این کانال نیز در شمالشرقی اسلوویانسک، در قلمرویی که همچنان تحت کنترل اوکراین است، قرار دارد. در کنفرانس خبری تلفنی ماه دسامبر، از پوتین درباره کمبود آب سوال شد. او توضیح داد که آبگیر اصلی در سرزمینی قرار دارد که «متاسفانه هنوز تحت کنترل دشمن است.» رهبر روسیه گفت که این مشکل میتواند «بهطور اساسی حل شود» زمانی که «این سرزمین تحت کنترل نیروهای مسلح ما قرار گیرد».
