«دنیایاقتصاد» اثر سه موج رشد قیمت رسمی بر بازار را بررسی کرد؛
چرا رانت خودرو با افزایش قیمت مهار نشد؟
بررسی روند تغییرات قیمت در سه مقطع خرداد، مهر و بهمن (سه مقطعی که قیمت رسمی خودرو افزایشیافت) نشان میدهد نةتنهارابطه مستقیمی میان شدت افزایش قیمت کارخانهای و کاهش فاصله بازار وجود ندارد (بهخصوص در مورد شرکت سایپا)، بلکه در برخی موارد حتی رشد بالاتر قیمت رسمی میتواند به تثبیت یا تشدید فاصله نیز منجر شود. این گزاره حالا یک پرسش کلیدی را پیشروی سیاستگذار و فعالان بازار قرار میدهد: چرا افزایش رسمی قیمت خودرو در خردادماه بزرگترین رانت قیمتی را رقم زد، اما در بهمن ماه رانت قیمتی تا حدودی مهار شدهاست؟ ریشه این پارادوکس را باید در مجموعهای از عوامل همزمان جستوجو کرد؛ از تاخیر در اصلاح قیمتها و انباشت فشار هزینه در صورتهای مالی خودروسازان گرفته تا شکلگیری انتظارات تورمی در بازار، محدودیت عرضه و رفتار پیشدستانه خریداران؛ در واقع زمانیکه اصلاح قیمت با وقفه و عقبتر از واقعیتهای هزینهای انجام میشود، بازار پیشتر مسیر خود را رفته و قیمتهای آزاد بر مبنای تورم انتظاری و ریسکهای بیرونی تنظیمشدهاند. در چنین شرایطی، افزایش قیمت کارخانهای بهجای بستن شکاف، بیشتر بهعنوان یک سیگنال افزایشی جدید عمل میکند و به تحریک دوباره قیمتهای بازار میانجامد.
همانطور که عنوان شد دادههای سه نوبت افزایش قیمت در سالجاری نشان میدهد رابطه میان رشد قیمت کارخانهای و اندازه شکاف بازار، یک رابطه خطی و ساده نیست؛ بهطوریکه مقایسه عملکرد دو خودروساز بزرگ، یعنی ایرانخودرو و سایپا تصویر متفاوتی از اثرگذاری افزایش قیمت بر رانت بازار ترسیم میکند. در نگاه نخست انتظار میرود هرچه درصد افزایش قیمت رسمی بالاتر باشد، فاصله بازار و کارخانه کوچکتر شود؛ اما جزئیات آماری سه مقطع خرداد، مهر و بهمن نشان میدهد زمانبندی اصلاح قیمت، سطح قبلی شکاف و شرایط عرضه و تقاضا و تورم انتظاری نقشی بهمراتب تعیینکنندهتر از صرف درصد افزایش قیمت دارند. در مورد ایرانخودرو، بیشترین فاصله بازار نه در دوره بالاترین رشد قیمت، بلکه در مقطعی ثبتشده که افزایش قیمت متوسط بودهاست. این شرکت در خردادماه بهطور میانگین 22.3درصد افزایش قیمت را اعمال کرد، اما شکاف بازار به سطح کمسابقه 53.9درصد رسید؛ فاصلهای که میتوان آن را نشانه «عقبماندگی شدید قیمت رسمی» از واقعیتهای بازار و تخلیهنشدن فشار انباشته قیمتی در دورههای قبل دانست. در مقابل، در بهمنماه که ایرانخودرو افزایش ۳۹درصدی را ثبت کرد ــ یعنی بالاترین رشد قیمت سالــ شکاف بازار به 24.8درصد کاهشیافت؛ موضوعی که نشان میدهد جهش بزرگ قیمت کارخانهای در این مقطع مشخص، بخشی از فاصله تاریخی ایجادشده را ترمیم کردهاست.
مهرماه نیز با افزایش ۶درصدی و رانت 12.7درصدی، نقطهای کمفاصلهتر را نشان میدهد که با یک اصلاح محدود اما نزدیکتر به شرایط روز بازار همراه بودهاست.در سوی دیگر، الگوی سایپا تصویر متفاوتی ارائه میدهد. این خودروساز در خردادماه با وجود افزایش ۱۵درصدی قیمت، با شکاف 28.1درصدی مواجه بوده و در بهمنماه نیز با ثبت بیشترین رشد قیمت سالانه معادل ۳۰درصد، همچنان فاصله بازار و کارخانه در سطح بالای ۳۱درصد باقیماندهاست. این ارقام نشان میدهد افزایش قیمت بهمنماه سایپا نتوانسته به اندازه ایرانخودرو از شکاف بازار بکاهد. تفاوت این دو الگو را میتوان در چند عامل جستوجو کرد. نخست، سطح و عمق شکاف پیش از اصلاح قیمت که هرچه فاصله پیشین بزرگتر باشد، یک افزایش سنگین میتواند اثر ترمیمی پررنگتری را نشان دهد. دوم، ترکیب سبد محصولات و شدت تقاضا برای خودروهای پرتیراژ؛ بدین معنا که محصولاتی که با تقاضای سرمایهای و محدودیت عرضه روبهرو هستند، افزایش قیمت رسمی سریعتر به رشد قیمت بازار تبدیل میشود. سوم، زمانبندی اصلاح قیمت نسبت به موجهای تورمی و ارزی که اصلاح دیرهنگام معمولا اثر کاهنده بر رانت ندارد و حتی میتواند به سیگنال افزایشی برای بازار بدل شود.
بدین ترتیب بررسی «دنیایاقتصاد» گویای این نکته است که «درصد افزایش قیمت» بهتنهایی شاخص مناسبی برای قضاوت درباره سرنوشت شکاف بازار نیست. آنچه تعیینکننده رانت قیمتی است، مجموعهای از متغیرها شامل تاخیر اصلاح، وضعیت عرضه، سطح انتظارات تورمی و نقطه شروع فاصله بازار است؛ متغیرهایی که باعثشده جهش ۳۹درصدی در یک شرکت به کاهش فاصله منجر شود و افزایش ۳۰درصدی در شرکت دیگر، رانت را در سطحی بالا تثبیت کند.
شکاف قیمتی خودرو در 3 مقطع زمانی
همانطور که عنوان شد، اختلاف قیمتی محصولات دو خودروساز بزرگ کشور از کارخانه تا بازار در سه مقطع زمانی یعنی خرداد، مهر و بهمنماه مورد سنجش و ارزیابی «دنیایاقتصاد» قرارگرفتهاست. در این بین، بررسی قیمتی 11محصول ایرانخودرو در سه بازه زمانی بررسیشده نشان میدهد؛ در حالیکه بیشترین رشد قیمت یعنی 39درصد در بهمن ماه رقم خورده، اما بیشترین شکاف قیمتی مربوط به سومین ماه سال (خردادماه) است که بهطور میانگین 53.9درصد بودهاست. در عینحال، محاسبات «دنیایاقتصاد» نشان میدهد؛ افزایش قیمت ایرانخودرو در خردادماه امسال که با تنش میان خودروساز و سیاستگذار همراه بود، بهطور میانگین 22.3درصد بودهاست. در مهرماه اما افزایش قیمت این خودروساز بهطور میانگین 6درصد بودهاست. بررسی قیمتی نشان میدهد؛ در این ماه شکاف قیمتی محصولات ایرانخودرو بهطور میانگین به رقم 12.7درصد رسیدهاست. سومین افزایش قیمت ایرانخودرو در بهمن ماه(39درصد) اتفاقافتاده است. میانگین اختلاف قیمتی 11 محصول بررسیشده نشان از اختلاف قیمتی 24.8درصدی دارد.
در حالی ایرانخودرو بیشترین اختلاف قیمتی را در خردادماه امسال بهنام خود ثبت کردهاست که در این ماه با وجود رشد قیمت بهطور میانگین 15درصدی محصولات سایپا، شکاف قیمتی هفت محصول بررسیشده به 28.1درصد رسیدهاست. در عین حال، اختلاف قیمتی محصولات این خودروساز در ماههای بعدی بیشتر شدهاست. در مهرماه این اختلاف قیمتی یا توزیع رانت به اوج خود میرسد. در شرایطی گروه خودروسازی سایپا در نخستین ماه پاییز به مانند ایرانخودرو بهطور میانگین فقط 6درصد قیمت محصولات خود را افزایش داده که اختلاف قیمتی تولیداتش از مبدا کارخانه تا مقصد بازار به میزان 32.1درصد بودهاست. سایپا در بهمن ماه نیز بهای محصولات خود را بهطور میانگین 30درصد افزایش دادهاست. بررسی قیمتی هفت محصول این خودروساز از اختلاف قیمتی بهطور میانگین 31.1درصد حکایت دارد.
بررسیهای «دنیایاقتصاد» نشان میدهد؛ بیشترین اختلاف قیمتی در خردادماه امسال درمیان محصولات ایرانخودرو بهنام دناپلاس EF7P خورده است. خودروساز قیمت مصرفکننده این خودرو را در حالی 630میلیونتومان اعلام کردهبود که در بازار آزاد به بهای یکمیلیارد و 110میلیونتومان موجود بود؛ اینیعنی شکاف قیمتی این خودرو به 480میلیونتومان معادل 76.1درصد رسید. در مهرماه اما پژو207 اتوماتیک بیشترین اختلاف قیمت را نشان میدهد. بهای کارخانهای این خودرو در فهرست محصولات ایرانخودرو، یکمیلیارد و 14میلیونتومان تعیین شدهبود اما در سطح بازار بهای آن به یکمیلیارد و 313میلیونتومان رسید، در نتیجه محاسبات «دنیایاقتصاد» نشان میدهد؛ شکاف قیمتی این خودروی پرتیراژ در نخستین ماه پاییز 299میلیونتومان معادل 29.4درصد بودهاست.
اگر نگاهی به اختلاف قیمتی 11محصول ایرانخودرو در بهمن ماه بیندازیم، راناپلاس صدرنشین سایر محصولات است. بهای این خودرو از سوی خودروساز یکمیلیارد و 24میلیونتومان تعیین شد اما دیروز در سطح بازار به قیمت یکمیلیارد و 400میلیونتومان دادوستد میشد؛ این یعنی اختلاف قیمتی این خودرو به رقم 376میلیونتومان معادل 36.7درصد رسیدهاست. در ضمن، کمترین اختلاف قیمتی در ماهی که در آن قرار داریم، بهنام تارا اتوماتیک LX V4 رقم خورده است. قیمت کارخانهای این خودرو یکمیلیارد و 682میلیونتومان و بهای بازار آن یکمیلیارد و 950میلیونتومان اعلام شد؛ این یعنی اختلاف قیمتی 268میلیونتومانی، معادل 15.9درصد.بیشترین اختلاف قیمتی درمیان محصولات سایپا در خردادماه امسال مربوط به شاهین GL است. این خودرو توسط خودروساز 573میلیون تومان قیمت خورد اما بهای آن در سطح بازار به 910میلیونتومان افزایشیافت؛
این یعنی شکاف قیمتی این مدل از شاهین به 337میلیون تومان معادل 58.8درصد رسید. در مهرماه اما سهند G بود که رکورددار بیشترین شکاف قیمتی درمیان سایر محصولات بررسیشده بود. خودروساز بهای این محصول را 524میلیونتومان تعیین کرد اما در سطح بازار به قیمت 760میلیون تومان دادوستد شد، بنابراین اختلاف قیمتی آن به 236میلیونتومان معادل 45درصد رسید. بیشترین شکاف قیمتی درمیان محصولات دومین خودروساز بزرگ کشور در بهمن ماه مربوط به سهند S است. این خودرو که بهای آن 705میلیون تومان مشخصشده، روز گذشته به قیمت یکمیلیارد و 10میلیونتومان در سطح بازار آزاد معامله شد. شکاف قیمتی این خودرو به 305میلیون تومان معادل 43.2درصد رسیدهاست.
