گفتوگوهای عراقچی-ویتکاف ادامه مییابد؛
محک مذاکراتی در مسقط
عکس: محمد برنو - آوش
بازگشت پس از ۷ ماه
حوالی ساعت ۱۱صبح جمعه ششم فوریه، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه کشورمان، و هیات همراهش در پایتخت عمان مذاکرات غیرمستقیم با طرف آمریکایی را آغاز کردند. براساس توافق قبلی و به گفته مقامات تهران، مذاکرات صرفا درباره پرونده هستهای ایران و تنها با حضور دو هیات ایرانی و آمریکایی برگزار شد. ستیو ویتکاف، فرستاده ویژه رئیسجمهور آمریکا و جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ و فرمانده سنتکام در هیات آمریکایی حاضر بودند. وزیر خارجه ایران در آستانه برگزاری مذاکره با آمریکا در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس گفت که ایران با «چشمانی باز» و «بدون از یاد بردن رویدادهای سال گذشته» وارد دیپلماسی میشود.
وزیر خارجه ایران قبل از مذاکره با هیات آمریکایی با بدر البوسعیدی، وزیر خارجه عمان، دیدار و گفتوگو کرد. هیات آمریکایی نیز نشستی را با وزیر خارجه عمان انجام داد. مذاکرات حوالی ساعت ۱۷ به وقت تهران به پایان رسید و هیات دیپلماتیک ایرانی به محل اقامت خود در مسقط بازگشتند. گزارشهای اولیه از تفاهم احتمالی برای ادامه روند دیپلماتیک حکایت داشت. سیدعباس عراقچی نیز پس از اتمام مذاکرات در جمع خبرنگاران، جو حاکی بر مسقط را مثبت ارزیابی کرد. وی گفت: «گفتوگوهای طولانی و فشردهای داشتیم و جلسات متعددی به صورت غیرمستقیم برگزار شد. نقطه نظرات ما به همدیگر منتقل شد و دیدگاههای طرف مقابل نیز شنیده شد.»
وی در ادامه افزود که ادامه مذاکرات مشروط بر صحبت در پایتختها و مشورتهاست. عراقچی در پایان با تصریح این نکته که بیاعتمادی چالش بزرگی است، تاکید کرد که اگر همین روند ادامه داشته باشد به نظرم به یک چارچوب خوب برای توافق خواهیم رسید. همزمان سخنگوی وزارت خارجه ایران هم در توئیتی نوشت: «مذاکرات ایران و آمریکا در مسقط با تفاهم طرفین برای ادامه گفتوگوها خاتمه یافت. طرفین ضمن تبیین دیدگاهها و مطالبات خود، تفاهم کردند که در مشورت با پایتختها راجع به دور بعدی گفتوگوها تصمیمگیری نمایند.» باراک راوید، خبرنگار آکسیوس، نیز طی پیامی در شبکه ایکس عنوان کرد که طی روزهای آتی دور جدید مذاکرات میان دو طرف برگزار خواهد شد.
از اتاقهای رم تا شعلههای ژوئن
پیش از آنکه در ۲۳ خرداد ۱۴۰۴ (ژوئن ۲۰۲۵)، غرش جنگندههای رژیم صهیونیستی آسمان منطقه را بشکافد، خوشبینی محتاطانهای بر فضای دیپلماسی حاکم بود. ایران و آمریکا در بهار همان سال، ۵ دور مذاکره نفسگیر را پشت سر گذاشته بودند؛ سه دور در مسقط و دو دور در رم. در آن زمان، استیو ویتکاف و عراقچی در حال ترسیم نقشهراهی بودند که بسیاری آن را «توافق بزرگ» مینامیدند، توافقی که میتوانست بالاخره نقطه پایانی بر تنشهای فراوانی بگذارد که حول برنامه هستهای ایران شکل گرفته بود.
با این همه، درست زمانی که بسیاری انتظار داشتند دور ششم مذاکرات، گرههای کور این پرونده را باز کند، جنگ ۱۲روزه کلید خورد. حملات گسترده اسرائیل به تاسیسات هستهای و نظامی ایران، که با حمایت لجستیک و در مراحل پایانی، دخالت مستقیم موشکی آمریکا همراه شد، میز مذاکره را در مسقط در هم شکست. این نزاع کوتاه اما ویرانگر، نهتنها صدها کشته برجای گذاشت و آسیبهای جدی به سایتهایی نظیر نطنز و فردو وارد کرد، بلکه اعتبار میانجیگری عمان را نیز برای ماهها به محاق برد.
مذاکره با چاشنی نظامیگری
مذاکرات جدید در مسقط، حتی پیش از شروع، خالی از حاشیه نبود. پیشتر، ایران و آمریکا بر سر محل، شکل و محتوای مذاکرات اختلاف داشتند. آمریکا خواهان برگزاری مذاکرات در استانبول ترکیه بود. همچنین قرار بود شماری از وزرای خارجه کشورهای منطقه به صورت ناظر و پشتیبان در مذاکرات حاضر شوند. ایران در مقابل، خواهان مذاکره در شهر مسقط عمان، حضور تنها دو هیات ایرانی و آمریکایی و گفتوگو تنها درباره پرونده هستهای شد. در نهایت با وجود مخالفت اولیه، آمریکا با مذاکره در عمان موافقت کرد. مذاکرات فوریه ۲۰۲۶ که نخستین مذاکرات ایران و آمریکا بعد از جنگ ۱۲روزه به حساب میآید، در حالی برگزار شد که طی هفتههای اخیر، تهدیدهای نظامی آمریکا علیه ایران شدت بیشتری گرفته است و چیدمان نیروهای این کشور در منطقه شکل و شمایلی تنشزا به خود گرفته است. کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، روز پنجشنبه پنجم فوریه به خبرنگاران گفت که ترامپ روند مذاکرات روز جمعه را در عمان دنبال میکند تا مشخص کند آیا میتوان با ایران به توافقی دست یافت یا خیر. وی درباره خواستههای ترامپ از ایران گفت که کاملا روشن بوده است. لیویت مدعی شد: «به ایران یادآوری میکنم که رئیسجمهور ترامپ، به عنوان فرمانده کل قدرتمندترین ارتش تاریخ جهان، علاوه بر دیپلماسی، گزینههای زیادی در اختیار دارد.»
این تحولات در حالی خود را نمایان کرد که پیش از شروع رایزنیها در مسقط، برخی رسانهها از ورود برد کوپر، فرمانده سنتکام، به مسقط و حضور در هیات آمریکایی مذاکرهکننده خبر دادند. از سوی دیگر، خبرگزاری رویترز به نقل از یک منبع دیپلماتیک ایرانی نوشت که از نظر تهران حضور مقامهای نظامی آمریکا در مذاکرات عمان میتواند به این گفتوگوها ضربه بزند. همچنین، به تاریخ ۱۶ بهمن نیز سپاه پاسداران در رونمایی از یک شهر جدید موشکی، موشک بالستیک پیشرفته «خرمشهر-۴» را در حالت عملیاتی به نمایش گذاشت. رونمایی از این شهر موشکی، آن هم در شرایطی که تهدیدهای آشکار و پنهان علیه امنیت ملی ایران در حال افزایش است، نشان میدهد خرمشهر-۴ بخشی فعال از آرایش دفاعی–تهاجمی جمهوری اسلامی ایران محسوب میشود؛ آرایشی که بر اصل «بازدارندگی فعال» و پاسخ قاطع به هرگونه تجاوز بنا شده است.
معنای بازگشت دوباره به میز مذاکره
بازگشت دوباره به مسقط، آن هم پس از تنشهای اخیر، خوانشهای متفاوتی درباره ماهیت میدان دادن به دیپلماسی از سوی کاخ سفید مطرح کرده است. برخی خوانشها مبتنی بر این نکته بوده که حضور واشنگتن در مسقط، نه از روی اشتیاق برای مصالحه، بلکه به معنای چیدن آخرین مهره در شطرنج «فشار حداکثری» است. از این منظر، دولت ترامپ با حضور همزمان فرمانده سنتکام در منطقه و پمپاژ اخبار نظامی، قصد دارد این ایده را پیش ببرد که این آخرین فرصت دیپلماتیک پیش از آغاز یک درگیری تمامعیار و هدفمند برای تغییر معادلات قدرت است.
در مقابل، برخی تحلیلگران نیز معتقدند بازگشت به میز مذاکره نشاندهنده شکست راهبرد نظامی پس از جنگ ۱۲روزه است. بر این اساس، بهرغم آسیبهای وارده، برنامه هستهای ایران متوقف نشده و تهران با پاسخهای موشکی خود نشان داد که میتواند هزینه جنگ فرسایشی را برای اقتصاد جهانی و پایگاههای آمریکا در منطقه به شکلی غیرقابل تحمل بالا ببرد. از این زاویه، دیپلماسی، نه یک انتخاب، بلکه تنها راه خروج از باتلاقی است که آمریکا خود را گرفتارش میبیند. شبکه خبری سیانان در رابطه با تحولات اخیر، طی گزارشی عنوان کرد که چهبسا ترامپ به این نتیجه رسیده که نخواهد توانست با اقدام نظامی به نتایج مورد نظر خود در قبال ایران برسد. این گزارش افزود: «با توجه به اظهارات اخیر کاخ سفید در قبال تهران، به نظر میرسد ترامپ درگیر قماری شده که هیچ راه خروج آسانی از آن وجود ندارد.»
الجزیره نیز به تاریخ ششم فوریه طی گزارشی، با اشاره به آغاز دور جدید مذاکرات میان ایران و آمریکا در مسقط عنوان کرد که تاکید آمریکا بر خواستههای حداکثری خود نشاندهنده این نکته بوده که واشنگتن میخواهد بیشترین دستاوردها را از گزینه دیپلماسی به دست آورد. علی واعظ، مدیر پروژه ایران و مشاور ارشد در گروه بینالمللی بحران، در گفتوگو با الجزیره عنوان کرد: «مشخص نیست اهداف مدنظر آمریکا در مذاکرات مسقط چه مسائلی را در بر میگیرد. اگر بنا را بر مذاکرات پیشین بگیریم، میتوان گفت این بار نیز واشنگتن بدون هیچ استراتژی مشخصی قدم به این گفتوگوها گذاشته است. بر این اساس، رویکرد طرفهای ایرانی در این مذاکرات تعیینکننده رویکرد نهایی دولت آمریکا خواهد بود.»
از سوی دیگر، خلیل جهشان، رئیس موسسه مطالعاتی عرب سنتر واشنگتن دی سی، در گفتوگو با این شبکه عنوان کرد که حضور آمریکا در این مذاکرات را باید نوعی همگامسازی مواضع با کشورهای منطقه و همچنین اسرائیل دانست. وی افزود که چهبسا ترامپ میخواهد بار دیگر به دیپلماسی میدان دهد تا از این طریق مانع از مخالفتها و اعتراضهای متحدان خود در کشورهای حوزه خلیج فارس، در صورت بازگشت به گزینه نظامی، شود. دور جدید مذاکرات در مسقط، آزمونی بود برای میدان دادن مجدد به عقلانیت. ایران با خط قرمزهای خود و آمریکا با اهرم تحریم و تهدید روبهروی هم نشستند، درحالیکه سایه جنگ هنوز بر سر منطقه سنگینی میکند.
