رکود معاملاتی بورس در اسفند با تشدید ابهامهای اقتصادی و سیاسی
نبض معاملات بورس کند شد
دماسنج رکود و رونق
در ادبیات بازار سرمایه، ارزش معاملات خرد بهعنوان یکی از شفافترین نماگرهای سنجش حرارت بازار شناخته میشود. هر چه حجم پولی که روزانه میان خریداران و فروشندگان دست به دست میشود بالاتر باشد، نشانهای از مشارکت فعالتر سرمایهگذاران، نقدشوندگی بالاتر و انتظار برای تحرکات قیمتی است. در مقابل، افت ممتد این سنجه آماری به معنای کاهش تمایل به معامله، افزایش تردید نسبت به افق سودآوری و عقبنشینی سرمایهگذاران حقیقی از پذیرش ریسک است. ارزش معاملات از دو کانال مهم بر کیفیت بازار اثر میگذارد. نخست، کانال کشف قیمت؛ وقتی معاملات کمرمق میشود، قیمتها بیش از آن که حاصل برآیند عرضه و تقاضای واقعی باشند، تحتتاثیر معاملات پراکنده و هیجانی شکل میگیرند. دوم، کانال نقدشوندگی؛ افت ارزش معاملات هزینه ورود و خروج را بالا میبرد و همین موضوع خود به چرخه معیوب رکود دامن میزند. بنابراین، افت این متغیر را باید نه یک عدد ساده، بلکه علامتی از کاهش اعتماد، تعلیق تصمیمگیری و سنگینشدن سایه ریسک بر سر بازار سهام دانست.
افت ریالی ارزش معاملات
بررسی دادههای معاملاتی اسفندماه نشان میدهد میانگین ارزش معاملات خرد بازار سهام در این ماه به ۷هزار و ۳۹۷میلیارد تومان رسیده است؛ رقمی که کمترین میانگین ماهانه این متغیر از شهریور سال جاری محسوب میشود. این افت معنادار در حالی رخ داده که تنها یک ماه قبلتر، میانگین ارزش معاملات خرد در بهمنماه در سطح ۱۲ هزار و ۲۰۰میلیارد تومان قرار داشت. مقایسه روند ماهانه نیز تصویر روشنتری از افت شتابان مشارکت در معاملات ارائه میدهد: آمار فوق در حالی به ثبت رسیده که میانگین ارزش معاملات خرد در ماه گذشته، ۱۲ هزار و ۲۰۰میلیارد تومان بود. دی ماه، میانگین ۲۳ هزار و ۱۰۰میلیارد تومانی برای این فاکتور آماری به ثبت رسید و در آذر نیز میانگین ارزش معاملات خرد بازار سهام، رقم ۱۳ هزار و ۵۰۰میلیارد تومان را ثبت کرد. در مهر و آبان نیز میانگین ارزش معاملات خرد در کانال ۱۱ همت قرار داشت. این مسیر نزولی، از کاهش میل به معامله در میان فعالان بازار سهام حکایت دارد. هنگامی که ارزش معاملات در یک بازه کوتاه به کمتر از یکسوم سقفهای قبلی میرسد، پیام ضمنی آن تعلیق تصمیم سرمایهگذاران است؛ نه فشار فروش سنگین دیده میشود و نه موج خرید معنادار شکل میگیرد. به بیان دیگر، بازار وارد فاز انتظار شده است؛ وضعیتی که در آن، سرمایهگذاران ترجیح میدهند نقد بمانند یا به بازارهای جایگزین چشم بدوزند تا اینکه در فضایی مبهم دست به معامله بزنند. استمرار این وضعیت، بهویژه برای بازار سهام که به گردش نقدینگی وابسته است، به معنای فرسایش تدریجی عمق بازار و شکنندهشدن واکنش قیمتها به اخبار خواهد بود.
رکود عمیقتر زیر پوست ارقام ریالی
همزمان با افت ریالی ارزش معاملات، سنجه دلاری این متغیر نیز کاهش پررنگتری را نشان میدهد. در نیمه دوم سال و با تضعیف ارزش پول ملی و رشد قیمت دلار در بازار آزاد، مقایسه اسمی ارقام ریالی تصویر دقیقی از شدت رکود ارائه نمیکند. زمانی که ارزش معاملات به دلار محاسبه میشود، عمق واقعی افت مشارکت سرمایهگذاران آشکارتر میشود.
دادهها نشان میدهد در چهار ماه متوالی مهر، آبان، آذر و دی، میانگین ارزش دلاری معاملات ماهانه به بیش از ۱۰۰میلیون دلار در روز رسیده بود. این عدد در بهمن ماه به حدود ۸۵میلیون دلار کاهش یافت و در اسفند تا اینجای کار به حوالی ۴۵میلیون دلار سقوط کرده است. به عبارت دیگر، نهتنها ارزش ریالی معاملات افت کرده، بلکه با در نظر گرفتن اثر افزایش نرخ ارز، قدرت واقعی گردش نقدینگی در بازار سهام بیش از پیش تضعیف شده است. این موضوع نشان میدهد رکود معاملاتی صرفا نتیجه کمبود نقدینگی ریالی نیست، بلکه حاصل ترکیبی از بیمیلی به پذیرش ریسک، ابهام در افق سودآوری بنگاهها و جذابیت نسبی سایر بازارهای دارایی است. افت دلاری ارزش معاملات، پیام دیگری نیز در دل خود دارد: جذابیت بازار سهام برای سرمایهگذاران با نگاه دلاری کاهش یافته است.
در شرایطی که انتظارات تورمی و نوسانات ارزی در سطوح بالایی قرار دارد، سرمایهگذار حرفهای بازدهی بازارها را بهصورت ارزی مقایسه میکند. کاهش محسوس این شاخص به معنای عقبماندن بورس از رقبا در جذب سرمایه است.
ترمز روانی معاملات
در کنار متغیرهای اقتصادی، ریسکهای سیاسی نیز نقش تعیینکنندهای در کاهش ارزش معاملات ایفا میکنند. فضای مبهم سیاست خارجی و نبود چشمانداز روشن از مسیر تنشزدایی یا تشدید تنش میان ایران و ایالات متحده آمریکا، رفتار سرمایهگذاران را به سمت احتیاط سوق داده است. در شرایطی که احتمال بروز تنشهای جدید یا حتی درگیری نظامی در افق ذهنی فعالان بازار وجود دارد، تصمیم به سرمایهگذاری بلندمدت در داراییهای پرریسک به تعویق میافتد. ریسک ژئوپلیتیک از سه کانال بر ارزش معاملات فشار میآورد: نخست، افزایش نااطمینانی نسبت به سودآوری شرکتها به ویژه در صنایع صادراتمحور و وابسته به زنجیرههای تامین خارجی؛ دوم، تقویت انگیزه صبر و نظاره در میان سرمایهگذاران حقیقی که ترجیح میدهند تا روشنشدن تکلیف متغیرهای کلان وارد بازار نشوند و سوم، افزایش تمایل به داراییهای نقدشوندهتر یا کمریسکتر در کوتاهمدت.
حاصل این سه کانال، کاهش تعداد و ارزش معاملات است؛ روندی که در ۱۲ روز معاملاتی اخیر نیز به وضوح دیده شده و ارزش معاملات خرد نتوانسته از کانال ۱۳هزار میلیارد تومان عبور کند.
در مجموع، افت ارزش معاملات خرد را باید برآیند همزمان سه عامل دانست: رکود انتظارات در بازار سهام، فرسایش قدرت دلاری گردش نقدینگی و سایه سنگین ریسکهای سیاسی. تا زمانی که سیگنالهای روشنی از بهبود چشمانداز اقتصاد کلان و کاهش نااطمینانیهای ژئوپلیتیک مخابره نشود، بعید است دماسنج معاملات بازار سهام به سرعت از وضعیت کنونی فاصله بگیرد.
