اولین مشوقهای مالی
این تصمیم پس از نخستین دور گفتوگوهای سطح بالا میان دو کشور، از زمان توافق بر سر تمدید آتشبس، اتخاذ شده است. دونالد ترامپ روز سهشنبه هفته گذشته، در پیامی در شبکه اجتماعی تروث سوشال نوشت که منابع مالی آزادشده از سوی واشنگتن «منحصرا برای خرید مواد غذایی و تجهیزات پزشکی از ایالات متحده» مورد استفاده قرار خواهد گرفت.
ترامپ افزود خریدهای تهران شامل «ذرت، گندم و سویا از کشاورزان بزرگ آمریکایی ما» خواهد بود و گفت: «اینها کالاهایی هستند که ایران بهشدت به آنها نیاز دارد. این یک بحران انسانی است و من احساس میکنم باید همین حالا، پیش از آنکه خیلی دیر شود، کمک کنیم.»
فردی آگاه که در جریان مذاکرات میان آمریکا و ایران قرار دارد، خبر داده که این ۶میلیارد دلار بهصورت مرحلهای و متناسب با پیشرفت مذاکرات آتی آزاد خواهد شد. فایننشال تایمز پیشتر گزارش داده بود که این منابع برای خرید اقلام بشردوستانه و کالاهایی که مشمول تحریم نیستند، استفاده خواهد شد. به گفته این منبع، در صورتی که ایران منابع موجود در دوحه را مصرف کند و مذاکرات به سمت توافق نهایی و حلوفصل پرونده هستهای پیش برود، ۶میلیارد دلار دیگر نیز میتواند تحت سازوکاری مشابه آزاد شود.
این اقدام بخشی از مشوقهای مالی است که دولت ترامپ برای حفظ پایبندی ایران به توافق موقت هفته گذشته در نظر گرفته است. توافقی که بر اساس آن، آتشبس هشت آوریل به مدت ۶۰ روز تمدید شد و تنگه هرمز نیز دوباره بازگشایی شد. این توافق همچنین چارچوبی برای گفتوگوها درباره آینده برنامه هستهای ایران ایجاد کرده است. چند ساعت پس از پایان نخستین دور مذاکرات سطح بالا در سوئیس در روز دوشنبه همان هفته، وزارت خزانهداری آمریکا معافیتی صادر کرد که به جمهوری اسلامی ایران اجازه میدهد تا ۲۱ اوت نفت خود را به فروش برساند و در عوض آن، دلار آمریکایی دریافت کند. جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا که ریاست هیات آمریکایی را برعهده داشت، همان روز دوشنبه اعلام کرد ایران پذیرفته است که بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی را دوباره به کشور دعوت کند. تهران پس از جنگ ۱۲روزه سال گذشته با اسرائیل که طی آن آمریکا تاسیسات اصلی هستهای جمهوری اسلامی ایران را بمباران کرد، همکاری خود را با نهاد نظارتی سازمان ملل متوقف کرده بود. ایران بعدا پذیرفت که بخشی از بازرسان در پاییز به کشور بازگردند.
با این حال، ایران هنوز اجازه دسترسی بازرسان به تاسیسات نطنز، فردو و اصفهان را که در بمبارانهای سال گذشته آسیبهای شدیدی دیدند، صادر نکرده است. گمان میرود حدود ۴۴۰کیلوگرم اورانیوم غنیشده ایران که به سطح نزدیک به درجه تسلیحاتی رسیده بود، زیر آوار این تاسیسات هستهای وجود داشته باشد. با این همه، وزارت امور خارجه ایران در همان زمان اعلام کرد که تهران «در جریان مذاکرات ۱۸ ساعته وارد گفتوگو درباره پرونده هستهای نشد و هیچ تعهد جدیدی را نپذیرفت.» با این حال، همان منبع مطلع از مذاکرات به فایننشالتایمز گفت که ایران پذیرفته است از بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی برای سفر به ایران دعوت کند و درباره همکاریهای آتی نیز گفتوگو شود.
رئیسجمهور آمریکا نیز در پیامی که روز سهشنبه هفته گذشته در در تروث سوشال منتشر کرده بود، تاکید کرد: «ایران بهطور کامل و تمامعیار با بازرسیهای هستهای در بالاترین سطح و برای مدتزمانی نامحدود (تا ابد) موافقت کرده است. این موضوع تضمینکننده صداقت هستهای خواهد بود. اگر با این مساله موافقت نمیکردند، هیچ مذاکره دیگری در کار نبود.»
دو طرف همچنین در جریان مذاکرات توافق کردند یک سازوکار موسوم به «هسته رفع تنش» ایجاد کنند تا درگیریها میان اسرائیل و حزبالله در لبنان متوقف شود؛ درگیریهایی که تهدیدی برای تلاشهای ایران و آمریکا در مسیر دستیابی به یک توافق صلح دائمی محسوب میشود. بنا بر برآوردها دههامیلیارد دلار از درآمدهای نفتی ایران بهدلیل تحریمهای آمریکا در بانکهای مرکزی کشورهای مختلف از جمله هند، عراق، چین و ژاپن مسدود شده است. این ۶میلیارد دلار که اکنون در قطر نگهداری میشود، پیشتر در کرهجنوبی قرار داشت؛ اما پس از توافق تبادل زندانیان میان دولت جو بایدن و تهران در سپتامبر ۲۰۲۳ به حسابی در دوحه منتقل شد. در آن زمان، این توافق بهعنوان گامی تلقی میشد که میتواند تهران را به توقف برنامه غنیسازی خود ترغیب کند. این توافق پس از آن حاصل شد که مذاکرات هستهای میان دولت بایدن و ایران در سال قبل از آن به شکست انجامیده بود. با این حال، امیدها به پیشرفتهای گستردهتر پس از رخدادهای ۷ اکتبر ۲۰۲۳ میان حماس و اسرائیل و آغاز موجی از درگیریهای منطقهای از بین رفت؛ رخدادی که تنشها میان ایران و غرب را تشدید کرد. در نتیجه، تهران هرگز نتوانست به این منابع مالی دسترسی پیدا کند.
* خبرنگار بخش خاورمیانه FT
