صورتحسابها در انتظار
توافقی بزرگ در سیاست، نه در قیمت مواد غذایی
سرانجام اتفاقی که بسیاری منتظرش بودند، رخ داد. پس از ۱۱۱ روز جنگ، بسته شدن تنگه هرمز و افزایش شدید هزینههای زندگی، آمریکا و ایران به توافقی مقدماتی دست یافتند. رسانههای خبری از این توافق استقبال کردند، بازارهای مالی واکنش مثبتی نشان دادند و شاخصهای بورس رشد کردند. اما یک سوال مهم در ذهن مصرفکنندگان شکل گرفت و آن هم اینکه: «این توافق چه زمانی باعث کاهش هزینه خرید روزانه ما میشود؟» پاسخ کوتاه این است: «نه به این زودیها.» اگر انتظار دارید پیش از پایان تابستان کاهش محسوسی در قیمت مواد غذایی فروشگاهها مشاهده کنید، احتمالا ناامید خواهید شد.
در توافق آمریکا و ایران چه آمده است؟
این سند ۱۴بندی در واقع یک نقشه راه برای آتشبس است و هنوز نمیتوان آن را توافق نهایی صلح دانست. چند بند از این توافق برای مصرفکنندگان آمریکایی اهمیت ویژهای دارد. آمریکا متعهد شده محاصره دریایی ایران را فورا رفع کند و ظرف ۳۰روز بهطور کامل پایان دهد. همچنین ایران موظف شده برای مدت ۶۰روز عبور ایمن کشتیهای تجاری از تنگه هرمز را تضمین کند. تهران باید مینها و سایر موانع نظامی و فنی موجود در مسیرهای دریایی را پاکسازی کند؛ فرآیندی که ممکن است تا ۳۰روز زمان ببرد. وزارت خزانهداری آمریکا باید معافیتهای لازم را برای صادرات نفت خام ایران صادر کند و در نهایت هم داراییهای مسدودشده ایران به ارزش تقریبی ۱۲۴ تا ۱۶۷میلیارد دلار آزاد خواهد شد؛ اما نکته مهم اینجاست که در هیچ جای این توافق تعهدی درباره کاهش قیمت مواد غذایی وجود ندارد. در متن توافق هیچ جدول زمانی برای بازگشت زنجیرههای تامین به شرایط عادی تعیین نشده و هیچ بسته حمایتی ویژهای برای بازار مواد غذایی پیشبینی نشده و حتی واژه «غذا» نیز در متن توافق دیده نمیشود.
مهمترین پیامد اقتصادی توافق
از دید مصرفکنندگان، مهمترین بخش توافق بازگشایی تنگه هرمز است. از ماه مارس تاکنون حدود ۲۰درصد عرضه جهانی نفت عملا با اختلال مواجه شده بود؛ در نتیجه قیمت بنزین در آمریکا حدود ۹۳سنت به ازای هر گالن افزایش یافت. قیمت نفت برنت در اوج بحران از ۱۲۰دلار در هر بشکه عبور کرد. خبر خوب این است که شرکت رهگیری نفتکشها «تانکر ترکرز» اعلام کرده ایران همین هفته حدود ۳.۸میلیون بشکه نفت از طریق تنگه هرمز صادر کرده است؛ نخستین جریان قابلتوجه صادرات نفت از زمان آغاز جنگ. همچنین معافیت تحریمی آمریکا میتواند اهمیت زیادی داشته باشد. بر اساس برآورد موسسه «ریستاد انرژی»، ایران قادر خواهد بود تولید خود را به حدود ۲میلیون بشکه در روز برساند؛ رقمی حدود یکسوم بیشتر از سطح تولید پیش از جنگ. افزایش عرضه نفت معمولا به کاهش قیمت نفت منجر میشود. کاهش قیمت نفت نیز در نهایت هزینه حملونقل را پایین میآورد و هزینه حملونقل کمتر میتواند به کاهش قیمت کالاها در فروشگاهها بینجامد؛ اما واژه کلیدی در اینجا «در نهایت» است.
اما چرا کاهش قیمتها زمانبر خواهد بود؟ به گفته نویسنده، بیش از سه دهه است که اثر شوکهای قیمتی کالاهای اساسی بر بازار مواد غذایی را دنبال میکند و تجربه نشان میدهد این فرآیند بسیار کندتر از آن چیزی است که مردم تصور میکنند؛ چراکه پاکسازی مینها زمان میبرد و ایران باید مینهای دریایی را از تنگه هرمز جمعآوری کند. تا زمانی که مسیرهای کشتیرانی کاملا ایمن اعلام نشوند، تعداد کشتیهای عبوری محدود خواهد بود، حق بیمه کشتیها همچنان بالا باقی میماند و هزینه حملونقل کاهش چشمگیری نخواهد داشت. یکی دیگر از دلایل ترمیم نشدن فوری قیمتها، زنجیره تامین است. به گفته مرکز کشاورزی تجاری دانشگاه پردو، معمولا ۳ تا ۶ماه طول میکشد تا کاهش هزینههای انرژی خود را در قیمت کالاهای خردهفروشی نشان دهد. بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ مواد غذایی قراردادهای بلندمدت خرید مواد اولیه و حملونقل دارند. به همین دلیل فروشگاههای زنجیرهای بزرگ صرفا بهدلیل کاهش چند دلاری قیمت نفت، قیمت هزاران کالا را فورا تغییر نمیدهند. افزون بر این، هنوز درباره آینده توافق ابهام وجود دارد و شرکتها محتاطانه عمل میکنند.
بمب ساعتی کودهای شیمیایی
نگرانکنندهترین بخش ماجرا به بازار کودهای کشاورزی مربوط میشود. پیش از جنگ حدود ۳۰درصد تجارت جهانی کودهای شیمیایی از تنگه هرمز عبور میکرد. این مسیر در حساسترین فصل کشت در نیمکرهشمالی مختل شد. به گفته کارشناسان، افزایش قیمت کود میتواند تولید محصولات کشاورزی در سالهای ۲۰۲۶ و ۲۰۲۷ را کاهش دهد. رئیس فدراسیون کشاورزان آمریکا نیز هشدار داده است: «وقتی کشاورزان سطح زیر کشت یا مصرف کود را کاهش میدهند، عملکرد و بازده مزارع نیز افت میکند.» پیامد این اتفاق شاید امروز در فروشگاهها دیده نشود؛ اما احتمالا در پاییز امسال و بهویژه سال آینده خود را در قالب افزایش قیمت مواد غذایی نشان خواهد داد. توافق نهایی هنوز حاصل نشده است. نویسنده تاکید میکند که این توافق صرفا یک چارچوب اولیه است. موضوعات اصلی همچنان باقی ماندهاند. نحوه رفع تحریمها، سازوکار راستیآزمایی فعالیتهای هستهای، روند آزادسازی داراییهای ایران از جمله موضوعات نامشخص هستند. طرفین تنها ۶۰روز فرصت دارند درباره این موارد مذاکره کنند و این مهلت نیز قابل تمدید است. یک مقام ارشد آمریکایی نیز اذعان کرده که تا زمان امضای توافق نهایی، هر یک از دو طرف میتواند از مذاکرات خارج شود. بنابراین صنعت کشتیرانی جهانی همچنان محتاط خواهد ماند و هزینههای حملونقل احتمالا در سطح بالایی باقی میماند.
نگرانیهای جدید برای صنعت خردهفروشی
نویسنده دو مساله مهم را برای فروشگاهها و شرکتهای مواد غذایی برجسته میکند و آن دو شامل کاهش کمکهای غذایی دولت و افزایش هزینههای عملیاتی ناشی از جنگ است. همزمان با ادامه تورم مواد غذایی، دولت آمریکا بودجه برنامه کمک غذایی به اقشار کمدرآمد (SNAP) را کاهش داده است. میلیونها آمریکایی بخشی از مزایای این برنامه را از دست دادهاند. این مساله برای فروشگاههایی مانند والمارت و فروشگاههای تخفیفی که بخش بزرگی از مشتریانشان از این کمکها استفاده میکنند، چالش بزرگی ایجاد خواهد کرد. در نتیجه خردهفروشان از دو جهت تحت فشار قرار میگیرند. کاهش قدرت خرید مشتریان از جمله این مشکلات است و توافق ایران و آمریکا هیچیک از این دو مشکل را حل نمیکند. اقتصاددانان معتقدند مصرفکنندگان پس از سالها تحمل فشارهای اقتصادی، به نقطه فرسودگی رسیدهاند. همهگیری کرونا، تعرفههای تجاری، تورم پساکرونا، خشکسالی و حالا جنگ، فشارهای متعددی را بر خانوارها وارد کرده است. بسیاری از مردم احساس میکنند هر کاری برای صرفهجویی انجام دادهاند و دیگر امکان کاهش بیشتر هزینههای خود را ندارند. از این منظر، توافق ایران و آمریکا هرچند از نظر ژئوپلیتیک اهمیت زیادی دارد، اما برای فردی که در راهروی فروشگاه میان خرید یک برند معروف یا نمونه ارزانتر مردد است، فعلا تغییری ایجاد نمیکند.
امضای یادداشتتفاهم میان ایران و آمریکا گام مهمی در کاهش تنشهای ژئوپلیتیک، بازگشایی تنگه هرمز و احیای جریان تجارت جهانی انرژی محسوب میشود. با این حال، تاثیر آن بر زندگی روزمره مصرفکنندگان بهویژه در حوزه مواد غذایی، بسیار کندتر از آن چیزی خواهد بود که بسیاری انتظار دارند. واقعیت اقتصاد جهانی این است که قیمتها معمولا سریع افزایش مییابند؛ اما کاهش آنها به مراتب زمان بیشتری میبرد. زنجیرههای تامین در عرض چند روز ترمیم نمیشوند و اثرات جنگ بر بازار انرژی، حملونقل، کودهای کشاورزی و تولید غذا ممکن است ماهها یا حتی سالها ادامه داشته باشد. به همین دلیل، اگرچه توافق اخیر میتواند خبر خوبی برای اقتصاد جهانی باشد، اما کاهش محسوس قیمت مواد غذایی در فروشگاهها احتمالا تا ماهها بعد قابل مشاهده نخواهد بود.
* تحلیلگر روندهای بازار مواد غذایی و رفتار مصرفکنندگان در ایالات متحده
