آیا جنگ، تمدید مهمترین توافق گازی تهران و آنکارا را به تعویق میاندازد؟
رکورد فروش گاز ایران در روزهای پرتنش
اکنون این رکورد صادراتی، همزمان با پایان قرارداد ۲۵ساله صادرات گاز میان تهران و آنکارا، به یکی از مهمترین موضوعات دیپلماسی انرژی دو کشور تبدیل شده است؛ قراردادی که سرنوشت آن میتواند بر آینده صادرات گاز ایران، امنیت انرژی ترکیه و حتی موازنه بازار گاز منطقه اثرگذار باشد. بر اساس تازهترین گزارشهای بینالمللی در تارنمای energyintel.com، صادرات گاز ایران به ترکیه در ماههای آوریل و مه به رکورد فراتر از۳۰میلیون مترمکعب در روز رسید؛ زیرا گاز تحویلی ایران بر اساس قرارداد بلندمدت، به مراتب ارزانتر از محمولههای گاز طبیعی مایع (LNG) بود که در جریان بحران خاورمیانه با افزایش شدید قیمت روبهرو شدند. در نتیجه، آنکارا تلاش کرد تا حد امکان از ظرفیت قرارداد موجود با ایران استفاده کند و وابستگی خود به بازار پرنوسان LNG را کاهش دهد. این تحول در شرایطی رخ داد که بازار جهانی گاز تحت تاثیر اختلال در تردد کشتیهای حامل LNG از تنگه هرمز، آسیب به بخشی از زیرساختهای صادراتی منطقه و نگرانی از گسترش درگیریها، با جهش قیمت روبهرو شده بود. در چنین فضایی، گاز خط لوله ایران به یکی از رقابتیترین گزینههای تامین انرژی برای ترکیه تبدیل و بار دیگر مزیت قراردادهای بلندمدت در برابر خریدهای لحظهای بازار را به نمایش گذاشت.
قراردادی که به پایان راه رسیده
قرارداد صادرات گاز ایران و ترکیه که در سال۱۹۹۶ امضا و از سال۲۰۰۱ اجرایی شد، یکی از مهمترین توافقهای گازی ایران در سه دهه اخیر به شمار میرود. بر اساس این قرارداد، ایران متعهد شد سالانه حدود ۱۰میلیارد مترمکعب گاز طبیعی را از طریق خط لوله ۲۶۰۰کیلومتری تبریز–آنکارا به ترکیه صادر کند. این خط لوله از تبریز آغاز میشود، پس از عبور از ارزروم به آنکارا میرسد و طی بیش از دو دهه گذشته میلیاردها دلار درآمد ارزی برای ایران به همراه داشته است. این قرارداد همچنین ترکیه را پس از عراق به یکی از مهمترین مشتریان گاز طبیعی ایران تبدیل کرده است. البته این همکاری همواره بدون چالش نبوده است. اختلاف بر سر قیمت، شکایتهای داوری، کاهش موقت صادرات بهدلیل مشکلات فنی و تحریمهای آمریکا، بارها روابط گازی دو کشور را تحت تاثیر قرار داده است. با این حال، هیچیک از این چالشها نتوانست جایگاه گاز ایران را در سبد انرژی ترکیه بهطور کامل از بین ببرد. اکنون این قرارداد در پایاندوره ۲۵ساله خود قرار گرفته است و انتظار میرود دو کشور درباره چارچوب همکاریهای آینده تصمیمگیری کنند.
جنگ، مذاکره را به حاشیه برد
در ماههای ابتدایی سال، انتظار میرفت تهران و آنکارا مذاکرات تمدید قرارداد را آغاز کنند؛ اما وقوع جنگ، حملات آمریکا و اسرائیل به ایران و تشدید تنشهای امنیتی در منطقه، اولویتهای دو کشور را تغییر داد. اگرچه هیچ مقام رسمی اعلام نکرده که مذاکرات به طور رسمی متوقف شده، اما منابع آگاه از صنعت انرژی و اظهارات مقامهای ترکیه نشان میدهد گفتوگوها درباره قرارداد جدید هنوز وارد مرحله رسمی نشده است. در عمل نیز بحران امنیتی، نگرانی درباره آینده تحریمها، وضعیت تنگه هرمز و چشمانداز روابط تهران و واشنگتن، باعث شد موضوع تمدید قرارداد از دستور کار فوری خارج شود. به بیان دیگر، جنگ شاید علت حقوقی تعویق مذاکرات نبوده باشد؛ اما بدون تردید فضای لازم برای آغاز یکی از مهمترین مذاکرات انرژی منطقه را تحت تاثیر قرار داد.
ترکیه چه میخواهد؟
ترکیه طی یک دهه گذشته سیاست متنوعسازی منابع انرژی را با جدیت دنبال کرده است. افزایش واردات LNG از آمریکا، قطر و الجزایر، توسعه پایانههای شناور دریافت LNG، گسترش ظرفیت ذخیرهسازی و آغاز تولید گاز از میدان ساکاریا در دریای سیاه، بخشی از این راهبرد بوده است. با وجود این، مقامهای ترک بارها تاکید کردهاند که گاز خط لوله همچنان یکی از ارکان امنیت انرژی این کشور محسوب میشود. دلیل آن نیز روشن است؛ قراردادهای خط لوله معمولا ثبات بیشتری دارند، هزینه انتقال آنها پایینتر و نسبت به بازار لحظهای LNG از نوسان قیمتی کمتری برخوردارند. بحران اخیر نیز این واقعیت را بار دیگر آشکار کرد. درحالیکه قیمت LNG در آسیا بهدلیل اختلال در حملونقل دریایی افزایش یافت، گاز ایران بدون تغییرات شدید قیمتی به ترکیه رسید و مزیت اقتصادی خود را حفظ کرد.
فرصتی که ایران نباید از دست بدهد
برای ایران، رکورد صادرات در ماههای اخیر تنها یک موفقیت آماری نیست، بلکه میتواند به مهمترین برگ برنده در مذاکرات آینده تبدیل شود. تهران اکنون میتواند استدلال کند که حتی در سختترین شرایط ژئوپلیتیک نیز توانسته به تعهدات صادراتی خود عمل کند و امنیت عرضه را حفظ کند؛ موضوعی که برای هر خریدار گاز، ارزشی راهبردی دارد. از سوی دیگر، تمدید قرارداد با ترکیه میتواند پیام مهمی برای سایر مشتریان بالقوه ایران نیز داشته باشد. اگر یکی از اعضای ناتو و یکی از بزرگترین اقتصادهای منطقه همچنان خواهان ادامه خرید گاز ایران باشد، این موضوع میتواند اعتبار تجاری ایران را در بازار منطقهای افزایش دهد.
رقبا نیز بیکار ننشستهاند
در مقابل، ایران نباید از رقابت فشرده بازار گاز غافل شود. آذربایجان در سالهای اخیر صادرات خود به ترکیه و اروپا را افزایش داده، روسیه همچنان یکی از بازیگران اصلی بازار گاز منطقه است و قطر و آمریکا نیز با توسعه ظرفیت LNG، حضور پررنگتری در بازار ترکیه پیدا کردهاند. بنابراین، تمدید قرارداد صرفا به مزیت قیمتی وابسته نیست. شرایط قراردادی، انعطافپذیری در تحویل، سازوکار پرداخت، تضمینهای حقوقی، وضعیت تحریمها و چشمانداز روابط ایران با غرب نیز در تصمیم نهایی آنکارا نقش تعیینکننده خواهند داشت.
پیامی فراتر از یک قرارداد
اهمیت این قرارداد تنها به صادرات سالانه نزدیک به ۱۰میلیارد مترمکعب گاز محدود نمیشود. این توافق یکی از معدود کانالهای پایدار تجارت انرژی ایران با یک اقتصاد بزرگ منطقهای است و آینده آن میتواند بر جایگاه ژئوپلیتیک ایران در بازار گاز خاورمیانه اثر بگذارد. رکورد صادرات در بحبوحه جنگ نشان داد که گاز خط لوله ایران هنوز از مزیت رقابتی برخوردار است؛ اما این مزیت زمانی به دستاوردی پایدار تبدیل خواهد شد که تهران و آنکارا بتوانند هرچه سریعتر مذاکرات تمدید قرارداد را از سر بگیرند. در غیر این صورت، هر ماه تاخیر، فرصت بیشتری در اختیار رقبای منطقهای قرار میدهد تا جای خالی ایران را در بازار رو به رشد گاز ترکیه پر کنند. به همین دلیل، سرنوشت این قرارداد دیگر تنها یک موضوع تجاری نیست؛ بلکه آزمونی برای آینده دیپلماسی انرژی ایران در دوره پس از جنگ محسوب میشود؛ آزمونی که نتیجه آن میتواند مسیر صادرات گاز ایران در دهه آینده را تعیین کند.
