گامی راهبردی برای پایداری انرژی در شمالشرق؛
قفل ۲۰ساله «توس» شکست
کالبدشکافی میدان توس؛ ذخیرهای در قلب سرخس
میدانگازی توس در منطقه جغرافیایی سرخس، واقع در ۱۰۰کیلومتری شمالشرق مشهد مقدس و در فاصله کوتاهی از پالایشگاه استراتژیک شهیدهاشمینژاد قرار دارد. طبق آمارهای رسمی، ذخایر گاز درجای این میدان حدود ۵۸میلیارد مترمکعب برآورد شدهاست. آنچه توس را از منظر فنی متمایز میکند، ماهیت «گاز ترش» آن است. استخراج و انتقال این نوع گاز بهدلیل خورندگی بالا و پیچیدگیهای پالایشی، نیازمند تکنولوژی پیشرفته و تجهیزات مقاوم است، با اینحال نزدیکی این میدان به زیرساختهای موجود در منطقه خانگیران، هزینههای انتقال را کاهش داده و سرعت بهرهبرداری را دوچندان کردهاست. یکی از برجستهترین ابعاد پروژه توس که در سخنان مدیران شرکت نفت مناطق مرکزی نیز متبلور بود، سرعت اجرای عملیات در دوره اخیر است. علیرضا شریعت، مدیر مهندسی پروژههای شرق کشور، تاکید میکند؛ اگرچه پیشینه این میدان به دههها قبل بازمیگردد، اما از زمان اتخاذ تصمیم جدی برای توسعه و تخصیص منابع، ظرف تنها ۱۶ماه این میدان به مرحله تولید رسید.
این بازه زمانی در صنعت نفت و گاز ایران که پروژههای آن معمولا با تاخیرهای سنواتی شناخته میشوند، یک رکورد قابلتوجه محسوب میشود. این موضوع نشاندهنده تغییر پارادایم در مدیریت پروژههای «گرینفیلد» (میادین توسعهنیافته) و تمرکز بر اولویتبندی میادینی است که میتوانند در کوتاهترین زمان، ناترازی گاز را پوشش دهند. گزارشهای فنی حاکی از آن است که در گام نخست، ظرفیت تولید ۱.۵میلیون مترمکعب در روز محقق شده و با تکمیل چاههای فازاول، این رقم به ۳میلیون مترمکعب افزایش مییابد، اما هدفگذاری نهایی برای این میدان، دستیابی به سقف تولید ۵میلیون مترمکعب در روز است.
اگرچه ۵میلیون مترمکعب در مقایسه با تولیدات عظیم پارسجنوبی رقم بزرگی بهنظر نمیرسد، اما ارزش استراتژیک آن در «نقطه مصرف» سنجیده میشود. تولید هر مترمکعب گاز در شمالشرق کشور، ارزشی چندبرابری دارد؛ چراکه هزینه انتقال گاز از جنوب به شمال(بیش ازهزار کیلومتر) را حذف کرده و ریسک قطع گاز در انتهای خطوط لوله را به حداقل میرساند. تحریمها همواره سد راه توسعه میادین گازی بودهاند، اما پروژه توس به صحنه نمایش تابآوری صنعتی تبدیل شد. به گفته مقامات مهندسی، حدود ۹۰درصد تجهیزات و کالاهای موردنیاز این پروژه از توان سازندگان داخلی تامین شدهاست. این موفقیت در حالی بهدست آمده که توسعه میادین گاز ترش بهدلیل حساسیتهای متالورژیکی کالاها، همواره وابستگی شدیدی به واردات داشته است.
استفاده از ظرفیت شرکتهای دانشبنیان و سازندگان داخلی در این پروژه، نهتنها باعث صرفهجویی ارزی شد، بلکه زنجیره تامین داخلی را برای پروژههای مشابه در منطقه شرق (مانند میدان خارتنگ که قرار است در اسفندماه به بهرهبرداری برسد) تقویت کرد.
ابعاد ژئوپلیتیک و اقتصادی؛ پایان وابستگی مطلق
شمالشرق ایران به لحاظ جغرافیایی در دورترین فاصله از منابع گازی جنوب قرار دارد. این منطقه در دهههای اخیر همواره به واردات گاز از ترکمنستان وابسته بودهاست. نوسانات در روابط تجاری با همسایه شمالی یا سرمای بیش از حد که منجر به قطع صادرات از سوی ترکمنستان میشد، همواره امنیت انرژی این منطقه را تهدید میکرد.
توسعه میدان توس، گامی بلند در راستای «خودکفایی منطقهای» است. با افزایش تولید در میادین داخلی منطقه شرق، قدرت چانهزنی ایران در مبادلات گازی با همسایگان افزایشیافته و وابستگی به واردات برای مصارف خانگی در استانهای خراسان بهشدت کاهش مییابد؛ اینیعنی پایداری شبکه گاز در سردترین روزهای سال، بدون نیاز به نگرانی از تصمیمات طرفهای خارجی.
