چرا با وجود ثروت هنگفت هیدروکربوری، نام ایران در لیست برندهای جهانی نفت و گاز دیده نمیشود؟
برترین برندهای نفتی جهان در ۲۰۲۵
در چنین فضایی، جایگاه شرکتها نهتنها به حجم تولید یا ذخایر هیدروکربوری، بلکه به نحوه مواجهه آنها با فشارهای اقلیمی، انتظارات سرمایهگذاران و تغییر الگوی تقاضای جهانی گرهخورده و همین موضوع، خوانش این رتبهبندی را به ضرورتی تحلیلی برای فعالان و سیاستگذاران حوزه انرژی بدل میکند.
با اینحال، شاید معنادارترین و در عینحال تلخترین نکته این رتبهبندی، غیبت مطلق شرکتهای نفت و گاز ایران در فهرست ۱۰۰ برند باارزش جهان باشد؛ غیبتی که با توجه بهجایگاه ایران بهعنوان دارنده یکی از بزرگترین ذخایر نفت و گاز جهان، پرسشبرانگیز و هشداردهنده است.
این شکاف آشکار میان «توان بالقوه» و «جایگاه بالفعل» را نمیتوان صرفا به تحریمها تقلیل داد؛ هرچند تحریمهای بینالمللی نقشی محوری در این وضعیت ایفا کردهاند. محدودیت شدید دسترسی به بازارهای جهانی، انسداد کانالهای مالی و بانکی، ناتوانی در جذب سرمایهگذاری خارجی و حذف شرکتهای ایرانی از زنجیرههای ارزش فرامرزی، عملا امکان دیدهشدن برندهای ایرانی را در مقیاس جهانی از بین برده است.
در کنار این عوامل، ضعف مزمن در شفافیت مالی، نبود استانداردهای گزارشدهی بینالمللی، ساختارهای ناکارآمد مدیریتی و فاصله معنادار با الگوهای نوین حکمرانی شرکتی، موجبشده حتی در فضای محدود منطقهای نیز شرکتهای ایرانی نتوانند تصویری رقابتی و قابلاتکا از خود ارائه دهند. مهمتر از همه، اقتصاد انرژی ایران در سالهای اخیر بهشدت تحتتاثیر تنشهای سیاسی و روابط پرتنش با جهان قرار داشتهاست؛ واقعیتی که نشان میدهد تا زمانیکه ایران نتواند روابط سیاسی و اقتصادی خود را با نظام بینالملل ترمیم کند، انتظار توسعه پایدار اقتصادی و ارتقای جایگاه برندهای ملی، بیش از آنکه یک هدف واقعبینانه باشد، به یک آرزو شباهت دارد.
تجربه شرکتهایی مانند آرامکو، ادنوک یا حتی غولهای چینی نشان میدهد؛ منابع طبیعی شرط لازم هستند، اما هرگز شرط کافی نیستند؛ آنچه ارزش برند را میسازد، ادغام در اقتصاد جهانی، ثبات در سیاست خارجی و اعتمادسازی مستمر با بازارهای بینالمللی است. بدون حل این گره بنیادین، صنعت نفت و گاز ایران (حتی با عظمت ذخایرش) در حاشیه معادلات جهانی باقی خواهد ماند و نامی از آن در چنین فهرستهایی دیده نخواهد شد.
باارزشترین شرکت نفت و گاز
در صدر فهرست 100 برند برتر اعلامشده، شرکت بریتانیایی-هلندی شل(Shell) با ارزش برندی معادل 45.4میلیارد دلار همچنان جایگاه خود را بهعنوان باارزشترین شرکت نفت و گاز جهان حفظ کردهاست. شل نهتنها از نظر حجم فعالیت و گستره جغرافیایی، بلکه بهواسطه سرمایهگذاری هدفمند در زنجیره کامل انرژی (از بالادست تا پاییندست و همچنین ورود حسابشده به حوزه انرژیهای کمکربن) توانسته موقعیت برند خود را در شرایط پرنوسان بازار جهانی انرژی تثبیت کند. این جایگاه نشان میدهد؛ «ارزش برند» صرفا تابع میزان تولید نفت نیست، بلکه حاصل ترکیبی از اعتماد بازار، استراتژیهای انتقال انرژی، ثبات مالی و قدرت روایتسازی در افکار عمومی جهانی است. در رتبه دوم، آرامکویعربستان با ارزش 41.7میلیارد دلار قرار دارد؛ شرکتی که همچنان بزرگترین تولیدکننده نفتخام جهان محسوب میشود، اما فاصله آن با صدرجدول، حامل یک پیام مهم است. آرامکو اگرچه از نظر ذخایر، تولید و نقش ژئوپلیتیک بیرقیب است، اما وابستگی بالای برند آن به نفتخام و کندی نسبی در تنوعبخشی به سبد انرژی، مانع از جهش آن بهجایگاه نخست شدهاست، با اینحال حضور آرامکو در رتبه دوم نشان میدهد؛ نفت خاورمیانه همچنان ستون اصلی امنیت انرژی جهان باقیمانده و برندهای منطقهای توانستهاند جایگاه خود را در ذهن بازار حفظ کنند.
شگفتی اصلی رتبهبندی
شگفتی اصلی این رتبهبندی اما در ردههای بعدی رقم خورده است؛ جاییکه شرکتهای چینی پتروچاینا (33.3میلیارد دلار) و ساینوپک (29.8میلیارد دلار) با تثبیت حضور خود در رتبههای سوم و چهارم، از رقبای آمریکایی پیشیگرفتهاند. این پیشتازی را نمیتوان صرفا یک موفقیت مالی دانست، بلکه باید آن را بازتابی از تغییر مرکز ثقل تقاضای انرژی در جهان تعبیر کرد. رشد پایدار مصرف انرژی در آسیا، حمایت ساختاری دولت چین از شرکتهای انرژی و تمرکز این شرکتها بر بازارهای نوظهور، باعثشده برندهای چینی نهتنها در داخل، بلکه در عرصه بینالمللی نیز وزن بیشتری پیدا کنند. در مقابل، اکسونموبیل با ارزش برندی حدود 23.6میلیارد دلار در رتبه پنجم قرار گرفتهاست؛ جایگاهی که برای بزرگترین شرکت نفتی آمریکا، نشانهای از چالشهای عمیقتر ساختاری است. فشارهای زیستمحیطی، دعاوی حقوقی، انتقادات سهامداران درباره استراتژیهای اقلیمی و همچنین رقابت فزاینده با شرکتهای دولتی آسیایی، موجبشده برند شرکتهای آمریکایی با سرعتی کمتر از رقبا رشد کند.
این روند در مورد شورون نیز صادق است که با ارزش 14.5میلیارد دلار در رتبه دهم قرارگرفته و نشان میدهد عصر برتری بیچونوچرای شرکتهای آمریکایی در بازار انرژی جهان دستکم در حوزه «قدرت برند» رو به افول است. در میانه جدول، حضور ادنوک امارات (۱۹میلیارد دلار) و توتالانرژیز فرانسه(18.8میلیارد دلار) قابلتوجه است. ادنوک نماد نسل جدید شرکتهای ملی نفتی خاورمیانه است که تلاش میکنند با نوسازی برند، ورود به پروژههای بینالمللی و سرمایهگذاری در فناوریهای پاییندستی و پتروشیمی، از قالب سنتی تولیدکننده صرف نفت فاصله بگیرند. توتال نیز با تغییر نام و بازتعریف هویت خود بهعنوان یک شرکت «چندمنظوره انرژی»، توانسته ارزش برندش را در دوران گذار انرژی حفظ کند؛ هرچند هنوز با چالشهای جدی در مسیر کربنزدایی مواجه است.
نکته معنادار فهرست
نکته معنادار دیگر این فهرست، حضور BP و اکوینور در رتبههای هشتم و نهم است؛ شرکتهایی که پیشگام اعلام سیاستهای اقلیمی بودهاند، اما هزینه این پیشگامی را در قالب کاهش جذابیت برند در بازارهای سنتی نفتی پرداختهاند. این موضوع نشان میدهد؛ بازار جهانی انرژی هنوز در مرحلهای قرار دارد که «گذار انرژی» بهتنهایی تضمینکننده افزایش ارزش برند نیست و توازن میان سودآوری، امنیت عرضه و تعهدات اقلیمی نقشی کلیدی ایفا میکند. در مجموع، این رتبهبندی پیام روشنی برای آینده بازار انرژی جهان دارد: نقشه قدرت در حال بازترسیم است، اما هنوز نهایی نشدهاست. شرکتهای آسیایی و خاورمیانهای با اتکا به رشد تقاضا، حمایتهای دولتی و رویکرد فعالتر در زنجیره ارزش انرژی، بهتدریج جای پای خود را در عرصه برندینگ جهانی محکمتر کردهاند،
درحالیکه شرکتهای غربی برای حفظ موقعیت تاریخی خود ناچار به بازتعریف مدل کسبوکار، روایت اقلیمی و استراتژی سرمایهگذاری هستند. در این میان، غیبت نام شرکتهای نفتی ایران از چنین فهرستهایی، تنها یک خلأ آماری نیست، بلکه نمادی از پیامدهای انزوای طولانیمدت، تحریمهای ساختاری و محدودیت حضور در بازارهای بینالمللی است؛ وضعیتی که موجبشده صنعت نفت ایران، با وجود برخورداری از منابع عظیم، در معادله «قدرت برند جهانی» عملا به حاشیه رانده شود. بازگشت به این عرصه، بیش از هر چیز نیازمند بازسازی اعتماد، حضور پایدار در بازار و تعریف دوباره جایگاه ایران در اقتصاد انرژی جهان است.
