تبدیل لباس نظامی به لباس شهروندی

از میان شاهان قاجار، اولین بار محمد‌شاه بود که لباس غیرنظامی با کت کوتاه به تن کرد و به درباریان نیز توصیه می‌کرد «لباس بلند را که علامت تکبر بی‌موضوع است ترک گویند.» در تصاویر محمدشاه و سپس ناصرالدین‌شاه، با ریخت بسیار متفاوتی از مردانگی هنجار و مرسوم روز، نسبت به تصاویر فتحعلی‌شاه، مواجه می‌شویم. شریعت پناهی در کتاب اروپایی‌ها و لباس ایرانیان به یمن عکس‌ها و نقاشی‌های باقی‌مانده از ناصرالدین شاه، اشاره جالبی به روند تغییر شکل کلاه و لباس وی در طول دوره پنجاه ساله سلطنتش دارد و نشان می‌دهد که چگونه رفته رفته لباس وی ساده‌تر و کلاهش کوتاه‌تر شد. به تدریج، لباس مردان با وجود برخی مخالفت‌ها ، خصوصا در فضای اجتماعی دوران ناصری، کوتاه‌تر و ساده‌تر شد؛ از اواخر سده سیزدهم ق، صورتی از لباس اروپایی برای مردان ایرانی رواج یافت، متشکل از کتی معروف به «سرداری» که به همراه شلواری با برش اروپایی و کفش اروپایی پوشیده می‌شد. سرداری از زمان اصلاحات میرزا‌حسین‌خان سپهسالار (صدراعظم ناصرالدین‌شاه در اوایل دهه ۱۲۹۰ ق/ دهه ۱۸۸۰ م) در پوشاک نظامی رایج شد. این لباس کت بلندی با یقه ایستاده و دامن چین‌دار بود، که به پالتوی اروپایی شباهت داشت و احتمالا از لباس سرتیپی فرانسه تقلید شده بود.