«دوحه» پایتخت جهان هنر می‌شود؟
هادی عبداللهی این کشور غنی از نفت با جمعیتی کمتر از دو میلیون نفر که برخی از هنگفت‌ترین ثروت‌های جهانی دارا است، درست از زمانی که مصمم شد تا هویت فرهنگی جدیدی برای خود بسازد بازار هنر را در حالت تعلیق قرار داده است. دوحه پایتخت کشور قطر اولین موزه هنر اسلامی را در سال 2008 افتتاح کرد. پس از آن موزه‌ای را به هنر مدرن عرب اختصاص داد (متحف،2010) و برنامه‌ای برای افتتاح بیست موزه گوناگون در آینده‌ای نزدیک در دست دارد. حالا قطر به دنبال نام‌های بزرگی است تا موزه‌ها و کلکسیون‌های خود را با آثار بزرگان هنر تزئین کند و در این میان کمترین اهمیت را قیمت آثار دارند.
موزه‌ها توسط نهاد امور موزه‌های قطر اداره می‌شوند که این نهاد از حمایت مالی شیخا المیاسه (دختر حامد بن خلیفه آل‌ثانی در سال 2010 از سوی مجله فوربس به عنوان یکی از صد زن تاثیرگذار دنیا شناخته شد) برخوردار است. او به وسیله متخصصان جاه‌طلب هنر معاصر و مدرنی احاطه شده که او را به خرید در حراج‌های خصوصی تشویق می‌کنند. هدف شیخا تبدیل قطر به یک مرکز فرهنگی درجه اول است. وی همه منابعی که برای تحقق بخشیدن به خواست جاه‌طلبانه‌اش مورد نیاز است را فراخوانده است. او به عنوان یکی از تاثیرگذارترین بازیگران در عرصه بازار هنر شناخته شده است، همچنین خانواده سلطنتی قطر یکی از بزرگترین خریداران آثار هنری در جهان هستند. بودجه تخصیص یافته سالانه چیزی نزدیک به یک میلیارد یورو است. به طور قطع این بودجه را می‌توان در مقایسه با موزه‌های اصلی نیویورک درک کرد. تخصیص چنین بودجه‌ای به روشنی مانند یک نعمت آسمانی برای حراج‌های بازار هنر است. این سرمایه‌گذاری سنگین قطعا باعث کمک به ایجاد مجموعه‌ای از رکورد‌های خیره‌کننده در سال‌های گذشته شده است. خانه حراج نسبت به هویت خریداران و مالکان آنها محتاط باقی مانده است و تنها می‌توان تاثیر دوحه در اوج گرفتن برخی از قیمت‌ها را به فاصله چند ماه بر دیوارهای موزه ارزیابی کرد. از جهت دیگر، چه کسی خلأیی که با انصراف خریداران سیری‌ناپذیر و بزرگ حاصل شده است پر خواهد کرد؟ هنگامی که کلکسیون دائمی دوحه کامل می‌شود ما می‌توانیم یک کاهش برآیند سالانه را انتظار داشته باشیم.
یکی از خیره‌کننده‌ترین معامله‌های بازار هنر به خانواده سلطنتی قطر مربوط است که شامل خرید یک نسخه از اثر سزان به نام کارت بازها به قیمت نزدیک به دویست میلیون دلار در سال ۲۰۱۱ و نقاشی مارک روتکو به نام مرکز سفید با قیمت ثبت شده چهل و هشت میلیون دلار در سال ۲۰۰۷ بوده است. جدا از هنرمندان باارزش مدرنیست و هنرمندان پس از جنگ (مانند فرانسیس بیکن، روی لیختن‌اشتاین و اندی وارهول)، قطر شدیدا به نام‌های مشهور در هنر کنونی علاقه نشان می‌دهد تا ارتباط دائمی خود را با غرب حفظ کند. علاوه بر این تملک‌های ارزشمند، شیخا المیاسه نمایشگاه‌های انفرادی مهمی همراه پوشش قابل ملاحظه رسانه‌ها در دوحه ترتیب داده است: لویس بورجیوس (خودآگاه و ناخود آگاه ، ۲۰ ژانویه تا یک ژوئن ۲۰۱۱): تاکاشی موراکامی (Murakami - Ego۹ فوریه تا ۲۹ ژوئن ۲۰۱۲) و دایمن هرست (Relics ۱۰ اکتبر ۲۰۱۳ تا ۲۹ژانویه ۲۰۱۴). نمایشگاه آثار دایمن هرست بخشی از برنامه فرهنگی قطر- بریتانیا درسال ۲۰۱۳ است که برای ارتقای مناسبات بین قطر و بریتانیا ترتیب داده شده است.
اما نمایشگاه با اهمیت دایمن هرست در قطر قطعا برای احیای شاخص قیمت در بازار کافی نبوده است. شاخص قیمتی که سقوط هفتاد درصدی را نسبت به بی پروایی جنون وار سال‌های ۲۰۰۶ تا ۲۰۰۸ تجربه کرده است. در سال اول حراج دوحه در ۲۰۰۹ ساتبیز تاثیر دایمن هرست را بر قطری‌ها بدون موفقیت چندانی با خرید سه اثرارائه شده به بوته آزمایش گذاشت. خریداران محلی آماده خرید نبودند و غربی‌ها به این دلیل که حباب قیمت‌ها شکسته شده بود به مزایده تن ندادند. اخیرا ساتبیز فروش یک چیدمان از سری داروخانه هرست را به قیمت ۳۰۸,۰۰۰ یورو در برنامه کار قرار داده است قیمتی که کمی از پایین‌ترین تخمین بالاتر است.
دایمن هرست(۱۹۶۵) - شاخص قیمت
در ۲۱ آوریل ۲۰۱۳ خانه حراج آمریکایی رکوردی از حراج هنر معاصر خاورمیانه به ثبت رساند. ساتبیز دیدگاه فرهنگی شیخا المیاسه را اقتباس کرد و فهرستی ناهمسان از هنر معاصر هنرمندان شرقی و غربی را درهم آمیخت تا خود را قادر سازد علاوه بردرخواست‌های محلی پاسخگوی درخواست‌های بین‌المللی هم باشد. علاوه بر این، خیلی از آثارهنری که در دوحه به حراج گذاشته شد به راحتی می‌توانند در حراج اصلی نیویورک محبوب شوند. این استراتژی بازده داشت: ساتبیز دومین و بزرگ‌ترین مزایده در جهان را برای هنرمند اتیوپیایی خولیو مهرتو با ثبت ۰۴۸/۲ میلیون یوروبرای فروش یک نقاشی در ابعاد بزرگ به نام رایزینگ دان(۱) رقم زده است.
نتیجه این فروش سبب شد که دوحه به لیست برترین مزایده‌های سال ارتقا پیدا کند.خولیو مهرتو یکی از محبوب‌ترین نام‌ها برای مجموعه داران هنر معاصر است که اکثر آنها آمریکایی هستند (و البته یک آمریکایی رایزینگ دان را خریداری کرده است). مهرتو برای سال‌های زیادی در نیویورک زندگی و کار کرده است و در سابقه کاری و حرفه ای او یک نمایشگاه انفرادی در موزه گوگنهایم در سال ۲۰۱۰ دیده می‌شود (۱۴ مه‌تا ۶ اکتبر ۲۰۱۰). در سال جاری او رده سی و سوم را در میان پانصد هنرمند زنده دنیا به خود اختصاص داده است.
همچنین می‌توان از نتایج رضایت بخش حراج دوحه به یک رکورد جهانی برای هنرمند مصری شانت افیدیسیان و ۲۵۱درصد ارزش افزوده برای یک اثر از ماریزیو کتلان اشاره کرد. در همان حراج در ماه آوریل، ساتبیز اثر «شمایل رود نیل» از افیدیسیان را که اثری باشکوه و شامل ۱۲۰ عنصر تصویری است به قیمت تقریبی یک میلیون یورو به فروش رساند. این البته فقط یک رکورد شخصی برای هنرمند محسوب نمی‌شد (جایگاه او را به نفر ۱۳۰ از پانصد هنرمند زنده دنیا ارتقا داد) بلکه این بزرگ‌ترین مزایده برای یک هنرمند زنده عرب بوده است.این اثر در حال حاضر به یک مجموعه دار از منطقه خاورمیانه تعلق دارد. همچنین اثرماریو کتلان به نام Andreas Mattia (۱۹۹۶، یک مجموعه‌دار اروپایی به قیمت ۹۶۹,۰۰۰ یورو خریداری کرد .همین اثر در سال ۲۰۰۶ به قیمت ۲۵۷,۵۱۰ یورو ارزش‌گذاری شده بود. با بازنگری به آثار کتلان در سال ۲۰۱۰ در موزه گوگنهایم نیویورک ستاره بازار هنر و پنجاه نهمین هنرمند برتر از لیست پانصد هنرمند زنده دنیا از حرفه هنری اعلام بازنشستگی کرد و یک گالری در چلسی به همراه دوستش ماسامیلیانو جیونی که متصدی
New Museum است، افتتاح کرد.
خریدار بزرگ دیگر منطقه خاورمیانه دبی است. منابع مالی این منطقه که از پول نفت تامین می‌شود، تاثیر زیادی بر بازار هنر گذاشته است. دبی پایتخت امارات متحده عربی چهار موزه دارد که توسط ستارگان معماری جهان ژان نول، زاحا حدید، فرانک گری و تادئو آندو ساخته شده‌اند. در میان این پروژه‌های مهم موزه گوگنهایم فرانک گری در دبی در حال گردآوری مجموعه‌های هنر معاصر (افتتاح موزه برای سال ۲۰۱۳ برنامه‌ریزی شده بود؛ اما تا سال ۲۰۱۷ به تعویق افتاد) با بودجه تقریبی ۴۵۰ میلیون یورو است که چیزی حدود دویست برابر بودجه سالانه موزه گوگنهایم نیویورک است. این مجموعه بر هنرمندان خاورمیانه و آسیا تمرکز دارد (مانند آی‌وی‌وی، یوسف نبیل و سوبوت گوبتا) در عین با هنرمندان مطرح و تثبیت شده اروپایی و آمریکایی در ارتباط خواهد بود. سیاست قدرت نرم در شهرهای دوحه و دبی تاثیر عمده‌ای بر اوج قیمت‌ها در بازار هنر به جا گذاشته است.
پاورقی:
۱. Rising Down